پاسخ به اشکالات امتناع امکان بالغیر

حالا در اینجا چون [حمل] بر این ماهیت به‌عنوان سلب تحصیلى است لذا این ماهیت امر ثبوتى نیست، «این امر ثبوتى نیست» بر ماهیت حمل مى‌شود. اگر امکان یک امر ثبوتى بود دیگر نمى‌توانست داخل در ذات ماهیات بشود، چون ذات ماهیت جنس و فصل است. امکان یک وصف ثبوتى است به‌لحاظ وجود، و این وصف ثبوتى به‌لحاظ وجود بر ماهیت حمل مى‌شود نه به‌لحاظ ماهیت من حیث هى هى. این جواب را هم ایشان داده‌اند.

اشکال نقضی مرحوم آخوند به جواب آقایان

مرحوم آخوند دوباره سر مطلب خودش برگشت، دوباره شروع به جواب دادن به این اشکال آقایان کرد. دو جواب ایشان مى‌دهد، یک جواب نقضى مى‌دهد که در دو خط است و یک جواب حلّى ایشان مى‌دهند. البته این مطلبى را که ایشان فرمودند: «بعض الاماجد ... .» این اشکال به آن وارد مى‌شود، این غیر از آن مطلب بالایى است، این را راهى براى توجیهش نداریم. مطلبى که ایشان فرمودند این است که مرحوم آخوند مى‌گویند: اگر قرار باشد بر اینکه سلب تحصیلى بتواند بر ماهیت من حیث هى حمل بشود خب سلب تحصیلى که فقط اختصاص به سلب ضرورت ندارد، خود سلب امکان هم خودش یک سلب تحصیلى است پس باید شما خود این سلب امکان را بر ماهیت حمل بکنید درحالتى‌که اگر این‌طور باشد پس آن اشکال وارد مى‌شود؛ آن اشکالى که خود ماهیت دراین‌صورت امکان ندارد، در خود این ماهیت دیگر امکان نیست، امکان راه ندارد. یعنى این حمل امکان بر ماهیت که شما مى‌خواهید امکان را بر این ماهیت به‌عنوان سلب تحصیلى حمل کنید پس این حمل امکان بر این ماهیت اگر صادق است، نقیضش که عدم امکان است نباید صادق باشد درحالتى‌که او هم صادق خواهد بود.

اشکال به جواب نقضی مرحوم آخوند

بر این جواب نقضی که مرحوم آخوند مى‌دهند اشکال وارد مى‌شود، چون اگر منظور شما این است که به ماهیت من حیث هى هى مى‌خواهید امکان را به‌عنوان سلب تحصیلى را حمل کنید این اشکال ندارد، در آنجا هم امکان بر ماهیت حمل مى‌شود [و هم ضرورت و امتناع.] ماهیت زید من حیث هى هی، یعنى ماهیت زید به‌لحاظ ذات و ذاتیاتش، این ماهیت زید لیس بضروریة الوجود و لیس بضروریة العدم؛ این معنی معناى امکان است. اگر این‌طور است نقیضش هم باز صادق است. اشکال ندارد، ما گفتیم: ارتفاع نقیضین در مرتبه اشکال ندارد. یعنى امکان به معناى سلب ضرورت وجود و سلب ضرورت عدم که یک معناى سالبۀ محصله است نه یک معناى ثبوتیه، به‌عنوان یک معناى سالبه محصله بر ماهیت صادق است، ماهیةُ زیدٍ لیس بضروریة الثبوت و لا بضروریة العدم. پس بر ماهیت زید، ضرورت ثبوت و ضرورت عدم وجود ندارد. سلب همین قضیه که امکان است، یعنى سلب امکان باز بر ماهیت زید صادق است. ماهیةُ زیدٍ لیس بممکن من هذه الحیثیة، از حیثیت ذاتش. چون گفتیم که ارتفاع نقیضین در مرتبه اشکال ندارد. بنابراین اشکال مرحوم آخوند در اینجا نسبت به آن اشکال نقضى نمى‌تواند وارد بشود.