منشأ اختلاف محمولات ماهیت در فلسفه اسلامی

این مسئله است که گاهى‌اوقات ماهیت از لا اقتضایى درمى‌آید و مقتضى مى‌شود. حالا این ماهیت ما اول لا اقتضا بود بالنسبه به امکان و عدم امکان. چه ماهیتى بود؟ ماهیتى که فقط من حیث هى مد نظر بود، ذات و ذاتیات. ماهیت در مرتبۀ ذات و ذاتیات لا یقتضى الاّ ذاتیاته که همان جنس و فصلش باشد ولى این ماهیت وقتى به‌لحاظ وجود و لباس وجود و کثرت درآمد [عوض می‌شود.] هنوز تازه به‌وجود نیامده این‌قدر هارت و پورت دارد! هنوز تازه لباس وجود نپوشیده، دوتا پاسدار به‌دنبالش راه افتاده‌اند، هنوز به لباس وجود نیامده! این مقتضى است. می‌گوید: نه‌خیر، من ممکنم، من ممکن الوجودم، من واجب الوجودم، من ممتنع الوجودم، کسى نمى‌تواند من را از اینجا بردارد. این پست و این مقام و ریاست ذاتیات من است، ضروریات من است، لازمۀ وجودى من است، بدون من عالم خراب مى‌شود، ایران نابود مى‌شود! نه‌بابا، نه ایرانى نابود مى‌شود و نه عالمى خراب مى‌شود! پس ملائکه آنجا چه‌کاره‌اند؟! ملائکه‌اى که نتوانند با رفتن یکى یک جا را نگه دارند آن ملائکه به‌درد سطل زباله مى‌خورند! نه‌خیر، هزارتا بالاتر از ما و امثال ما رفتند، این کرۀ زمین یک ریگ کم و زیاد نشد! شما بروید بشمارید ببینید الآن این کوه‌هاى زمین چندتا است قبلاً چندتا بوده، بیست سال پیش چندتا بوده و الآن چندتا است! در ایران ما چندتا کوه داریم چندتا نهر داریم؟ همۀ اینها سر جایشان هست، درختها را بشمارید، گاهى‌اوقات زیاد هم مى‌شود. ریگ‌ها، سنگ‌ها، قضایا، افراد، تولید مثل هم رشدش را انجام مى‌دهد الحمدلله! اینها همه به‌جاى خودش محفوظ است، ما خیال مى‌کنیم اوضاع خراب مى‌شود، اینها تخیل ما است. خدا که ننشسته براساس تخیل ما به ملائکه‌اش امر و نهى کند! آن براساس کار خودش انجام مى‌دهد. اینها همه‌اش به‌خاطر این است که درست فلسفه نخوانده‌اند! اگر بدانند [فرق] بین ماهیت بشرط لا و ماهیت بشرط شیء و لا بشرط را که همه‌شان لا بشرطند یا بشرط لا هستند! علی‌‌أی‌حال دیگر أعاذنا الله مِن الفتن اینها همه شوخى و شبیه جدى است و بعضى‌هایش هم بالاخره از این‌جور چیزها بود.