نقد استدلال شیخ اشراق درباره تسلسل و مفاهیم وجود و وحدت

یک مسئله هم مسئلۀ وجود است. ایشان در بحث وجود هم مى‌فرماید که وجود یک انتزاعى است که عقل او را انتزاع مى‌کند. اما این وجود، مفهومى نیست که در خارج موجودیت داشته باشد. وجود یک مفهومى است که موجودیتش در ظرف ذهن است نه در ظرف خارج. آنچه در ظرف خارج است ماهیات است. اما اینکه اگر وجود در خارج موجود باشد، این مفهوم وجود، این مفهومى که ما آن را بر همۀ ماهیات حمل مى‌کنیم و مثلاً مى‌گوییم: «زیدٌ موجودٌ»، «الجدارُ موجودٌ»، «البناء موجودٌ» این چیزهایی را که ما حمل مى‌کنیم، این مفهوم واحد را ما بر این موضوعات متعدده حمل مى‌کنیم، این حمل موجب تعین خارجىِ محمول نخواهد شد بلکه تعین محمول در ظرف ذهن است. موضوع است که در خارج متعین و متشخص است، ولى محمول آن به‌عنوان خارجِ محمول بر این موضوع در اینجا حمل مى‌شود. اگر این محمول در خارج وجود داشته باشد و موجودیت داشته باشد، ما یک مفهوم وجودى را از آن موجودیت انتزاع مى‌کنیم، مى‌گوییم که آن وجودى را که بر این موضوع حمل کردیم، آن وجود در خارج موجود است. بعد نقل کلام مى‌کنیم در آن موجود خارجى. بعد مى‌گوییم: آن موجود خارجىِ وجود آیا وجود دارد یا وجود ندارد؟ اگر وجود داشته باشد بنابراین آن مفهوم هم باز باید موجودیتى داشته باشد و تسلسل لازم مى‌آید. با این بیان شیخ اشراق مى‌فرماید: مفهوم وحدت و مفهوم وجود، دو مفهوم انتزاعى هستند که مابإزاء خارجى ندارند بلکه در ظرف ذهن، ما براى آنها جایى را باز مى‌کنیم و قرار مى‌دهیم.

اشکال مرحوم آخوند به قول شیخ اشراق

مرحوم آخوند اشکال وارد مى‌کنند بر این مسئله‌اى که ایشان فرمودند. ایشان مى‌فرمایند: وحدتى را که ما انتزاع مى‌کنیم این وحدت به حمل شایع، نفس آن امر خارجى است نه چیزى زائد بر او که به‌عنوان ترکب بین ماده و صورت باشد یا ترکب بین عرض و معروض باشد بلکه وقتى که انسان به یک امر خارجى توجه‌ مى‌کند، به محض توجه به آن امر، وحدت را از آن انتزاع مى‌کند، این وحدت را از او بیرون مى‌آورد، نه‌اینکه این ما‌بإزاء خارجى ندارد. مابإزاء خارجىِ وحدت، نفس موجودیت همان وجود خارج است. اگر آن وجودِ خارج، موجودیت نداشت، اگر این کتاب در خارج نبود شما این 1 را از کجا می‌آوردید؟! اگر این لیوان در خارج نبود شما این 1 را از کجا می‌آوردید؟! به محض اینکه یک نگاه به لیوان مى‌کنید، تا به لیوان نگاه کردید آیا 2 در نظر شما مى‌آید یا 15 و 16 و 26؟ نه‌خیر، تا وقتى که به یک لیوان نگاه مى‌کنید، 1 در نظر شما مى‌آید. پس این وحدت یک امر ذاتى است که این امر ذاتى ملازم با [وجودش] است، و وجودش نفس همان وجود خارج است. نفس همان وجود خارج، نفس وحدت است. و چه اشکالى دارد که انسان مفاهیم متعدده را از یک ذات به‌لحاظ مختلف انتزاع کند؟! این اشکال پیش نمى‌آید.