نقد استدلال شیخ اشراق درباره تسلسل و مفاهیم وجود و وحدت

مرحوم آخوند به مطلب ایشان اشکال وارد مى‌کنند به اینکه این نتیجه‌اى را که ایشان از این مسئله می‌خواهند بگیرند نتیجه‌اش در بحث وحدت صفات با ذات است که اگر چنانچه ما قائل به اختلاف بین صفات حقیقیه مثل علم و حیات و قدرت با ذات باری تعالى بشویم، بنابراین لازمه‌اش انتزاع مفاهیم متعدده از این وحدت ذات است، لذا قائل به تعدد هستند. مرحوم آخوند مى‌فرماید: نه، اشکالى ندارد که ما مفاهیم متعدده‌ای را از یک امر واحد انتزاع کنیم، چطور اینکه در علم و حیات و قدرت با اینکه اینها مفاهیم متعدده‌اى هستند ولى به‌واسطۀ وحدت و عینتى که با ذات واجب الوجود دارند همۀ آنها از یک امر واحد انتزاع مى‌شوند. یا مانند زید من حیث أنه معلولٌ انتزاع مى‌شود، من حیث أنه مرزوقٌ، من حیث أنه مخلوقٌ، من حیث أنه متعلّقٌ بالله تعالی، ما صفات مختلفی را از این زید انتزاع مى‌کنیم نه از امر دیگر. یعنى وقتى به زید نگاه مى‌کنیم می‌بینیم دارد غذا مى‌خورد مى‌گوییم: هو مرزوقٌ، به زید نگاه مى‌کنیم می‌بینیم چون از پدرش آمده پس ابن عمروٍ، به زید نگاه مى‌کنیم از نظر اینکه خلق شده هو مخلوقٌ، به زید نگاه مى‌کنیم چون ماهیتى است که متدلى بالله است متعلقٌ الی العلة. توجه همۀ اینها به زید است. زید با اینکه واحد است اما مفاهیم‌ متعدده‌ای را ما انتزاع مى‌کنیم پس اشکالى ندارد که شما از یک امر واحد و از یک امر فارد بتوانید این مسائل را انتزاع کنید البته خودش جاى بحث دارد که إن‌شاءالله برای فردا.

بحثٌ و تنقیحٌ:

و ممّا تزَلزَلُ به هذه القاعدةُ أمورٌ:

منها: کونُ الواجبِ عندَ القائلین بصحّتِها و استحکامِها وجودًا صرفًا و وجوبًا بحتًا قائمًا بذاتِه واجبًا بنفسِه فضلاً عن کونِه فی الأعیانِ.

«[جستجو و اصلاح سخن:] از آن چیزهایی که متزلزل مى‌شود به او این قاعده، امورى هستند:

[یکی از آن امور این است که] واجب نزد قائلین به صحت این قاعده و استحکام این قاعده، وجود صرف است و وجود بحت است که لا یشوبُه شىءٌ مِن الإمکانِ و الکثرةِ و التعیّنِ و الحدودِ. این وجود به ذاتش خودش قائم است، خودش واجب است و در وجوب، نیاز به یک شیء دیگری ندارد؛ چه برسد به اینکه ما این وجود را در اعیان بدانیم.»