لازمه قول به بساطت و صرافت وجود

تلمیذ: پس در قول عرفاء که مى‌گویند: اعیان ثابته در صور هست ـ حالا کاری به اشکال به حرف آنها نداریم ـ ولى حضرت‌عالى قائل بر این بودید که اعیان ثابته، در مرتبۀ ذات وجود دارند، بنا بر این فرمایش حضرت‌عالی مى‌فرمایید که آن وجود بحت و بسیط، حتى تعینش در آنجا نیست ... .

استاد: همین‌که شما می‌گویید: عین ثابت. مرتبۀ ذات را شما چه تفسیر می‌کنید؟ یک‌وقت مرتبۀ ذات، وجود مجرد در تصوّرتان هست که آن وجود مجرد طبعاً نه قیدى دارد و نه تعینى دارد و نه حدّى دارد، عین ثابت هم مثل بقیه مرخص‌اند و آنها باید به‌دنبال کار خودشان بروند. یک‌وقت شما آن ذات را در نظر می‌گیرید و با لحاظ تعیناتی که آن تعینات متعلق به او هستند، مانند اسم و فعل و حرف که متعلق به آن صوت هستند. خب می‌توانیم بگوییم که اسم و فعل و حرف‌ در فم انسان و در دهان انسان موجود است، منتها بسته به ارادۀ متکلم دارد که به چه نحوه این صوت یا این صدا را بیرون بیاورد. ترکیب زید و ماهیت زید در ذهن متکلم موجود است، اگر متکلم بخواهد بگوید «زید» می‌گوید «زَید»، اگر متکلم بخواهد فعل بگوید می‌گوید: «زاد»، اگر متکلم بخواهد نحوه‌اش را تغییر بدهد به‌عنوان مجهول بیاورد می‌گوید «زیدَ».

تلمیذ: پس دراین‌صورت لازم مى‌آید که براى ذات هم ما صور علمیه قائل بشویم درحالى‌که این نافى این قضیه است.

استاد: کجاى این قضیه این مطلب را ثابت می‌کند؟!

تلمیذ: مى‌فرمایید که در مرحلۀ ذات، آنجا هر اراده‌اى بکند می‌تواند به این تعینات دربیاورد.

استاد: خب، اراده‌اى بکند! اگر اراده‌اى بکند می‌تواند به این تعینات درآورد. بله، درست است.‌

تلمیذ: پس این تعینات در ذات نیستند.‌

استاد: خب در ذات نیست، مگر ما می‌گوییم هست؟!‌

فناء یعنی تغییر ادراک و تبدل خصوصیات نفسانی

تلمیذ: پس بحثى که در جمع بین قول حضرت علامه طهرانى و علامه طباطبائى ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ در بحث فنا و اعیان ثابت فرمودید [چه می‌شود؟!]