تفاوت وجود و امکان و جایگاه وحدت در خارج

آخر مى‌گویند: ناصرالدین‌شاه یک جا رفت دید صاحب‌خانه بچه‌هایش همه شبیه هم هستند گفت: «فلانى بچه‌هایت چقدر مثل هم هستند!» گفت: «والله ما که نوکر و کلفت نداریم همه کارها را خودمان می‌کنیم‌!» حالا این کارخانه‌اى که قالب زده دقّت به خرج داده است، این همه‌اش را یکنواخت درست کرده است.

در قضیۀ تشخّص در وجود، یک وجود واحد که آن وجود واحد عبارت از حقیقت وجود است بیشتر ندارد. این وحدت هم در آنجا هست و این وحدت‌ هم باز با آن وحدت نوعى از نقطه‌نظر وحدت یکى است ولیکن از نظر مفهومى، این وحدت فرق مى‌کند. آن وحدتى است که طارد وحدات دیگر نیست اما این مسئلۀ وحدت، طارد وحدات دیگر خواهد بود. این مطلبى که مربوط به تتمۀ بحث دیروز بود.

جواب شیخ اشراق از مسئله

صاحب مطارحات، مرحوم شیخ اشراق یک جوابى از این مسائل و از این مطالب مطروحه داده‌اند که به‌نظر مرحوم آخوند این جواب ناتمام است. جواب ایشان این است که چطور شما در معقولات ثانیۀ منطقیه مانند کلیت، جزئیت، نوعیت، جنسیت، فصلیت و امثال‌ذلک که اینها معقولات ثانیه است، ـ معقول اول عبارت از همان نفس جزئى است یا طبایعى که بر اینها حاکم است و معقولات ثانیه عبارت از کلیت و جزئیت یا جنسیت و فصلیت نوعى که مترتب بر این طبایع است. بر طبیعت انسان، نوعیت حاکم است و بر طبیعت حیوان، جنسیّت حاکم است و بر طبیعت ناطقیت، فصلیت حاکم است. ـ یعنی این مفاهیم کلّى که به عبارت مرحوم آخوند در علم میزان و علم منطق، به‌عنوان معقولات ثانیۀ منطقى قلمداد مى‌شود چطور ایشان مى‌فرمایند که ظرف تحقّق آنها در ذهن است و اتّصافش هم در ذهن هست؟! به خاطر اینکه ما در خارج جزئیت نداریم، ما در خارج زید داریم، جزئیّت مربوط به ذهن است. حتى زید در خارج هم متّصف به جزئیّت نیست. آن زیدى که در ذهن هست متصف به جزئیت است، آن زیدى که در ذهن است و آن انسانى که در ذهن است متصف به کلیّت نیست، والا انسانى که در خارج هست متصف به کلیت نیست، انسانى که در خارج است زید است، عمرو است. کلّی طبیعى وقتى‌که در خارج بخواهد محقّق شود در ضمن مصادیق متحقّق مى‌شود. بله، آن انسان کلّى‌ که در ذهن است مى‌گوییم: الإنسانُ کلّى، الإنسان نوعٌ. این نوعیت و جنسیت و... هم ظرف تحققش در ذهن است و هم ظرف اتّصافش. ایشان مى‌گویند که اینها هم همین‌طور است. اینها هم مانند این معقولات منطقى، ظرف تحقّقشان بایستى در ذهن باشد مثل امکان و امثال‌ذلک. نمى‌شود که در خارج بخواهد تحقّق پیدا بکند.