امکان ذاتی و امکان استعدادى در فلسفه

و تحقیقُ القولِ فیه أنّه بأیّ معنًى یُقالُ فیه: إنّه مِن الموجوداتِ العینیةِ و إن أریدَ به ما هو بحسبِ نفسِ الذاتِ مِن حیثُ هی فالمسلّمُ أنّه سَبَقَ الإمکانُ الذاتیُ على الوجودِ بحسبِ اعتبارِ ذهنیٍ و ملاحظةِ عقلیةٍ حتى أنّ الممکنَ و إن لم یکن له عدمُ زمانیٍ سابقٌ على وجودِه تَصَوَّرَ العقلُ حالَةَ لا کونِه.

«و تحقیق قول در مسئله این است که به هر طورى که گفته بشود، آن از موجودات عینیه است. (کیفیت استعدادیه بگوییم، امکان استعدادیه بگوییم، هرچه مى‌خواهیم بگوییم، این یک معنایى است که وجوب دارد.) اگر منظور شما از این امکان، امکان ذاتى است نه امکان استعدادى، یعنی به‌حسب ذات، این متصف به امکان است، درواقع ماهیت است که متصف به امکان است نه آن مادۀ خارجى، نه آن موجود خارجى.) اگر منظور از این امکان آن امکانى است که به‌حسب نفس ذات است من حیث هى، بدون تحقق وجود خارجى، من حیث هى هى وقتى به ماهیت نگاه کنیم حکم به امکان می‌کنیم، اگر این منظور شما از امکان است مسلم این است که امکان ذاتی سابق بر وجود است به‌حسب اعتبار ذهنى فقط و ملاحظۀ عقلیه، نه به‌حسب وجود خارجى.‌ حتى اینکه اگر ممکن حادث ذاتى باشد نه حادث زمانى، مانند مجردات و عقول که براى او عدم زمانى باشد که سابق بر وجودش باشد، عقل، حالت عدم کونش را درنظر مى‌گیرد. (یعنى حتى مجردات که مسبوق به زمان نیستند و قبل از آنها زمان وجود ندارد ولى عقل مى‌تواند عدم آنها را باز تصور کند. فرض کنید که عقول، عدم آنها را [عقل] تصور کند، ملائکه، عدم آنها را عقل بتواند تصور کند، و حال اینکه آنها مافوق زمان هستند و حدوث زمانى اصلاً در آنها معنی ندارد.) پس حتى ممکن اگرچه برایش عدم زمانى نباشد که سابق بر وجودش باشد، عقل مى‌تواند حالت لا کون او را تصور کند، حالت عدم او را تصور کند.»