امکان ذاتی و امکان استعدادى در فلسفه

بل نقولُ: لا یَتصَوَّرُ أن یکونَ لکلِّ حادثٍ إمکانٌ عینیٌ متقدمٌ على وجودِه لأنّ الممکناتِ غیرُ متناهیةٍ و فی المستقبلِ مِن الحوادثِ ما لا یتناهى الذی هو بسبیلِ الحصولِ و بصددِ الکونِ شیئًا بعدَ شی‌ءٍ کحرکاتِ أهلِ الجنةِ و عقوباتِ أهلِ النارِ على ما وَرَدَت به الشرائعُ الإلهیةُ. و أقیمت علیه البراهینُ العلمیةُ.

«اصلاً ما بالاتر از این مى‌گوییم. مى‌گوییم: اصلاً معنی ندارد که ما براى هر حادثى یک امکان عینى باشد که متقدم بر وجودش باشد. چون ممکنات در مراتب وجود انتها ندارند. و حوادثى که در مستقبل اتفاق مى‌افتد، یک صور ما لا یتناهایى است که در راه حصول به آنها این ماده دارد قدم برمى‌دارد و دارد طى مى‌کند، و این وجود، شیئاً بعد شیءٍ اتفاق مى‌افتد مثل حرکاتى که اهل جنت انجام مى‌دهند و مراتب اهل جنت را یکى پس از دیگرى طى مى‌کنند در ارتقاء کمالى خودشان و عقوبات اهل نار [بنا بر آنچه که شریعت‌های الهی وارد می‌کند] (کم‌کم انسان از آن صور تجردى خود به عالم حیوانیت برمى‌گردد و مستحق براى عقاب می‌شود و یا از آن صور مادى برمى‌گردد به‌نحو تجرد و آمادۀ براى مراتب جنت مى‌شود. خب إلى‌ماشاء‌الله هرکدام اینها یک صورت است و در هر مرحله‌اى انسان یک حالت خاص به‌خود را دارد؛ چه از اهل نار باشد یا از اهل جنت باشد.) [که بر این مطلب برهان‌های علمی اقامه شده است.]»

فإن وَجَبَ أن یکونَ لکلِّ حادثٍ أو ما هو بصددِ الحدوثِ إمکانٌ یخصُّه على ما هو موجبُ هذه الحجةِ فیحصُلُ فی المادةِ إمکاناتٌ غیرُ متناهیةٍ. و إن لم یکن لبعضِ الحوادثِ إمکانٌ فیکونُ مِن الحوادثِ ما لا یسبِقُه إمکانٌ فیلزِمُ على مقتضَى الحجةِ أن یلتحِقَ بالممتنعِ أو الواجبِ.¹

«اگر واجب است که براى هر حادثى یا آن که به‌صدد حدوث است و مى‌خواهد حادث بشود امکان ذاتی باشد که اختصاص به این داشته باشد، همان‌طورى که این حجت آن را اقتضا مى‌کند، باید در ماده امکانات متناهیۀ بالفعلی وجود داشته باشد. و اگر براى بعضى از حوادث، امکان نباشد پس بعضى از حوادث، امکان قبل از آنها نیست؛ لازمه‌اش این است که بر مقتضاى این حجتى که آنها مى‌گویند، اینها جزء ممتنعات بشوند یا جزء ضرورى الثبوت و واجب بشوند.»²