زیادت امکان بر ماهیت و بطلان تسلسل امکانات

فلهذا مشکلى که در اینجا پیش مى‌آید این است که اگر ما امکان ذاتى را با امکان ذاتى دیگر لحاظ کنیم، چه متمایزه‌اى وجود دارد که موجب امتیاز و تعدد آنها از همدیگر شود؟! من‌باب‌مثال یک شیء مى‌خواهد پس‌فردا در خارج وجود پیدا کند، زید مى‌خواهد در خارج وجود پیدا کند، ما مى‌گوییم: «زیدٌ ممکنُ الوجود غداً بعد بُکرةٍ» پس‌فردا مى‌خواهد تحقق پیدا کند. از وقتى ‌که وجود پیدا مى‌کند تا نود سالگى که إن‌شاءالله خدا به او عطا کند ـ گرچه در این زمان‌ها دیگر محال است پنجاه‌ سال، شصت ‌سال، دیگر کسى بیشتر عمر نمى‌کند ـ این در مدت این پنجاه‌ سال، شصت ‌سال بى‌نهایت صورت مدام عوض مى‌کند، بى‌نهایت حوادثى مترتب بر او پیدا مى‌شود و بى‌نهایت هم باید امکان ذاتى داشته باشد پس از الآن ما بى‌نهایت امکان ذاتى را در کنار خودمان داریم! و فرض این است که این امکان ذاتى با امکان ذاتىِ بغل‌دستى‌اش از چه جهت با همدیگر اختلاف دارند تا آن اختلاف موجب تعدد آنها بشود؟ می‌گوییم: از نظر صورت، صورت‌هایى که بعداً به‌وجود مى‌آید آن صورت‌ها با هم اختلاف دارند پس امکان ذاتى آنها با همدیگر اختلاف دارد. مى‌گوییم: آن صورت اصلاً در خارج هنوز نیامده است! وقتى صورت در خارج نیامده چطور ممکن است یک امر معدوم موجب تمایز یک امر موجود بشود؟! یک شیئی که در خارج نیست عدم محض است، و نمى‌شود آن عدم محض مابه‌الامتیاز برای یک امر وجودى قرار بگیرد.

من‌باب‌مثال زید دارای ده‌تا بچه است و هرکدام از این بچه‌ها یک خصوصیتى دارند؛ یکى بزرگ است، یکى کوچک است، یکى عالم است، یکى جاهل است، هرکدام یک خصوصیتى دارند. ولى در انتسابشان به پدر که همه مساوى هستند، از این نقطه‌نظر فرقى نمى‌کنند. یعنى به همان اندازه آن زید عالم منتسب به پدر است که آن زید جاهل منتسب است، و به همان اندازه فرزند 25 ‌ساله منتسب به پدر است که فرزند یک ماهه و یک روزه هم منتسب به پدر است. ازنظر انتساب تفاوتى ندارد، تشکیک در اینجا معنی ندارد بلکه تواطی در اینجا هست. همین‌طور امکانات غیرمتناهیه، هیچ‌کدام اینها بر دیگرى برترى و تفاضل و اختلاف و تمایزى ندارند به‌جهت اینکه نفس امکان ذاتى عبارت از نفس استواء الطرفین است حالا به هر چه مى‌خواهد تعلق بگیرد؛ به ﴿عَلَقَة﴾ تعلق بگیرد به ﴿مُضۡغَة﴾ تعلق بگیرد به ﴿عِظَٰمٗا﴾ تعلق بگیرد، به ﴿فَكَسَوۡنَا ٱلۡعِظَٰمَ لَحۡمٗا﴾ تعلق بگیرد، به ﴿أَنشَأۡنَٰهُ﴾¹ تعلق بگیرد، به همین انسان بعد از پنجاه‌سال تعلق بگیرد. امکان ذاتى، امکان ذاتى است. فلهذا این معنی از این نقطه‌نظر مردود است.