خصوصیات ممکن بالذات و ترکیب ماهیت و وجود

آن که عرفا مى‌گویند: آن [نفس حضور الشیء] است و آنکه بقیه مى‌گویند چیزهاى دیگر است. ما هم نمى‌دانیم کدامش درست است دیگر! بالأخره بایستى که یک کارى در این وسط بشود.

تلمیذ: آیا تنزّل است؟

استاد: اصلاً خودش است، اصلاً معناى تنزّل یعنى خودش وجود دارد نه‌اینکه تنزّل مثل نردبانى باشد که تصور بشود.

تلمیذ: خودش که حدى ندارد!

استاد: بحث همین است.

تلمیذ: چرا داریم حد می‌بینیم؟!

استاد: بحث همین است، آن که حد ندارد و این که الآن حد است آیا بینشان افتراق شده یا افتراقى نیست؟ اگر افتراق بگوییم که کفر است! اگر افتراق نیست چطور حدى و لاحدى با هم در یک‌جا جمع شده‌اند؟!

تلمیذ: خلق و مخلوق است، خالق است و مخلوق.

استاد: حالا اسم عوض شده است ولى حقیقتش که همان است! ما بگوییم: علت و معلول است، قضیه که فرق نمى‌کند! علی‌أىّ‌حال حالا دیگر اینها یک چیزهایی است دیگر.

و نسبتُها إلیها بضربٍ مِن التشبیهِ و التسامحِ کما سیُظهرُ فإذن کلُّ هویةٍ إمکانیةٍ یُنتظُمُ مِن مادةٍ و صورةٍ عقلیتین هما المسمّاتین بالماهیةِ و الوجودِ و کلٌّ منهما مضَمَّنٌ فیه الآخرُ و إن کانت مِن الفصولِ الأخیرةِ و الأجناسِ القاصیةِ.¹

«و نسبت این موجودات امکانیه به اضواء نور ازلى، اینها به یک قسم از تشبیه و تسامح انتساب پیدا مى‌کنند اما درواقع بین اینها بینونیت هست. (اینکه ما اینها را به آنجا نسبت مى‌دهیم این یک قسم تشابه و تسامحى است، والا در آنجا محدودیت نیست، در آنجا حد نیست، در اینجا حد هست.) [همان‌طور که به‌زودی آشکار می‌شود.]

هر هویت وجود خارجى امکانى، اینها از یک ماده و صورت عقلى هستند نه ماده و صورت خارجى، چون ماده و صورت خارجى همان ماده و صورتى است که شى‌ء است. ماده و صورت عقلى، به آن مى‌گویند: ماهیت و وجود که عقل این دوتا را از آن شى‌ء خارجى انتزاع مى‌کند. و هرکدام از این دوتا، دیگرى در او تحقق پیدا مى‌کند. (مى‌گوید:) خیال نکنید حتى فصول اخیر، فصل اخیر که‌ بسیط است و حتى اجناس عالیه که آنها هم بسیط هستند (مابینهما که متوسطات هستند اینها مرکب‌اند دیگر، خود جنس و فصل، ولى فصل اخیر که انسانیت باشد مثلاً و جنس عالى که اعلای اجناس باشد) حتى جنس عالى و حتى فصل اخیر هم باز اینها ماهیت و وجود دارند، باز اینها ماهیت و صورت دارند؛ چون اینها محدود هستند.»