خصوصیات ممکن بالذات و ترکیب ماهیت و وجود

البته یکى از قواعد دیگر این است که در ممکن بالذات، این قابلیت براى شرکت وجود دارد؛ یعنى امکان اینکه این شریک داشته باشد، حالا [شریک] نداشته باشد هم نداشته باشد. گفت:

شمس در خارج یکى است اما دو هم مى‌تواند داشته باشد. ایشان این‌طور در اینجا مى‌فرمایند، اگر ما در یک‌ جا دیدیم دو نمى‌شود براى او تصویر کرد چطور اینکه در مجردات و عقول این‌طور است، برای آن دلیل دیگرى مى‌خواهیم و از راه دلیل دیگر باید وارد بشویم. اما همین‌که شما یک امر را محدود مى‌دانید، به‌معناى این است که یک ماهیت کلى را تصور مى‌کنید و ماهیت کلى قابل صدق بر کثیرین خواهد بود. ممکن است زید صدتا باشد، ممکن است زید صدمیلیون‌تا باشد، همه زید هستند. مگر کارخانه که مجسمه به یک‌نحو بیرون مى‌دهد همه مثل همدیگر نیستند؟! عین همدیگر هستند. این هم یک مسئله که البته باز اگر چیزى بود مى‌گوییم، اما خیال مى‌کنم دیگر چیزى نداشته باشد.

فصل (10)

یُذکرُ فیه خواصُ الممکنِ بالذاتِ‌

و إنّما أخّرنا ذکرَ خواصِّ‌ الواجبِ‌ بالذاتِ إلى قسمِ الربوبیاتِ لأنّ اللائقَ بذکرِها أسلوبٌ آخرُ مِن النظرِ لجلالِه ذکرُها عن أن یکونَ واقعًا فی أثناءِ أحکامِ المفهوماتِ الکلیةِ و خواصِ المعانی العقلیةِ الانتزاعیةِ إلا شیئًا نزرًا منها یتوقّفُ علیه صحةُ السلوکِ العلمیِ و تنوطُ به العبادةُ العقلیةُ و هو الذی قد مرَّ بیانُه و سنعودُ إلیه على مسلکٍ قدسیٍّ و طریقٍ علویٍّ.

«[در فصل دهم خصوصیات ممکن بالذات ذکر می‌شود.] ما احکام و قواعد واجب الوجود را به ربوبیات منتقل کردیم چون آن که لایق به ذکر این خواص واجب است یک اسلوب دیگرى از نظر است و به یک نحو دیگرى است و بحث در آنجا در حقیقیت وجود است. از آن ناحیه ما به خواص واجب باید نگاه کنیم، به‌خاطر جلالت ذکر این خواص از اینکه ما اینها را در اثناء احکام مفاهیم کلى بیاوریم؛ (مفاهیم کلىِ امکان و ترکیب و احتیاج و... ، و ما اینها را داخل در معانى عقلیۀ انتزاعیه ذکر بکنیم. (چون معانى انتزاعیه، اغلب اینها از محسوسات انتزاع مى‌شود و واجب الوجود اعلاى از این است که محسوس و مشارٌالیه باشد، مگر یک مقدار کمى از آن خواص واجب الوجود را در اینجا بیاوریم که صحت بحث‌هاى علمى ما متوقف بر بعضى از این خواص واجب بالذات است. (یعنى وقتی ‌که خواص ممکن را ذکر مى‌کنیم درقبالش بعضى از خواص واجب را هم بیاوریم تااینکه این مقایسه و مقابلۀ ما صحیح و متقن باشد.) و عبادت عقلیه هم که منوط به اینها است (یعنى اگر عقل ما بخواهد رشد و نورانیت و... پیدا بکند باید از آن موارد ربوبى هم در این جهات آورده بشود تااینکه بتواند بهتر به مسائل برسد.) و این همان چیزى است که قبلاً بعضى از آن گذشت و ما این مطالب را بعداً بیان مى‌کنیم.»