خصوصیات ممکن بالذات و نسبت ماهیت و وجود

پس نکتۀ دقیقى که در اینجا هست این است که ماهیت چیزى جز وجود نیست! نه‌اینکه وجود عارض بر ماهیت شود همان‌طورى که در اصطلاح هست بلکه ماهیت متولد از وجود مى‌شود. یعنى این وجود همین‌که خودش را به یک شکلى دربیاورد، این شکل از آن متولد مى‌شود نه‌اینکه به شکلى درآوردن، یک نقشۀ قبلى دارد و برطبق آن نقشه، این وجود بر آن نقشه عارض مى‌شود، مسئلۀ ماهیت و وجود این نیست. مسئله ماهیت و وجود شبیه به دست یک شخص است که غیر از این دست چیز دیگرى وجود خارجى ندارد، و بعد این دست را به هر کیفیتى که بخواهد خودش برمی‌گرداند، وقتى برگشت آنگاه ما شکل را از آن درمى‌آوریم. الآن دست من را ببینید صاف است، داراى این وضع خاص است، بعد من دستم را جمع مى‌کنم این حالت در موقع صافى که نبوده است که الآن من دست خودم را بعد با آن حالت بعدى وفق بدهم؛ نه‌خیر، همین‌که من دست خودم را جمع کردم این کرویت یا بیضویت از آن انتزاع مى‌شود، بعد دست خودم را این اناملش را پراکنده مى‌کنم و پخش مى‌کنم. الآن این از آن انتزاع مى‌شود. چیزى غیر از دست وجود ندارد ولى این دست قدرت دارد که خودش را به هرکیفیتى که دلش مى‌خواهد دربیاورد. حالا ما «دلش مى‌خواهد» مى‌گوییم، آنجا «اراده و مشیت» تعبیر مى‌آوریم، على‌اىّ‌حال مسئله یکى است.

اصل و اساس مسائل فلسفی بر ماهیت و وجود

این نکته، نکتۀ مهمى است که در اختلاف بین وجود و ماهیت، ما این را بدانیم! چون بدانید که اصل و اساس مسائل فلسفى بر ماهیت و وجود است! و در هر جا در بحث علیت و معلولیت، در بحث قوه و فعل، در بحث علم عنایى، در بحث‌هاى صفات حق، در بحث إلهیات بالمعنی الأخص که آن اصل و اساس فلسفه است، در هرچه شما بخواهید قدم بگذارید این مسئلۀ ماهیت و وجود على‌اىّ‌حال دامن‌گیر شما خواهد شد.