خصوصیات ممکن بالذات و نسبت ماهیت و وجود

[متکثر] است و در‌عین‌حال با رتبۀ احدیت جمع مى‌شود، همین‌طور با رتبۀ واحدیت هم جمع مى‌شود، همان‌طور که با رتبۀ واحدیت به‌نحو اسماء کلیه جمع مى‌شود، همین‌طور با وجود منبسط که ظهور در متعینات خارجی و محدودات خارجی دارد با او هم جمع مى‌شود. این مسئله را مشکل کرده است. فلهذا براى اینکه یک مرزى بین آن وجود مطلق و بین سایر ممکنات قائل بشوند آمده‌اند قائل به اصالة الماهیة شده‌اند تا اینکه در آن حریم کبریایى تجاوز و تعدّى نکرده باشند، درحالى‌که مشخص است که عدم تعدى و تجاوز به آن حریم کبریایى، خودش تعدى و تجاوز محسوب مى‌شود. آن غیرت حق، غیرى را باقى نمى‌گذارد تا انسان درقبال او غیرى تصور کند. یعنى او همۀ این ممکنات را براى خود برمى‌دارد به‌نحوى‌که هیچ‌گونه شخصى و ذاتى، چه واجب و چه ممکن ـ واجبى که وجود ندارد ـ چه ممکن بر هرنحوى، در هر مرتبه‌اى، در مرتبۀ علیا، در مرتبۀ سفلى این براى او باقى نمى‌ماند. این مسئله مربوط به مسئلۀ وجود و ماهیت است.

تلمیذ: اگر ما قائل بشویم که ماهیت از سنخ وجود است و متولّد از حقیقت وجود است لازمه‌اش این مى‌شود که خود این متولَّد، یعنى خود این ماهیت و این موجود حادث، یا مجرد مطلق است یا باز مقیّد است. اگر مطلق است که مطلق محال است از مقیّد متولد ‌شود، پس مقیّد مى‌شود، مقیّد یعنى محدود، دوباره باز یک ماهیتى هم براى این [قائل شویم تسلسل می‌شود].

استاد: قضیۀ شما قضیۀ آن دهاتى است که یک بار هیزم سوار خر کرده بود آمد و به یک عالم و البته طلبه‌ای رسید. طلبه به او گفت: «این حطب مرتّب بر حمار اسود اللون را هر رطل شرعى به چند درهم در معرض بیع و شراء درمى‌آورى؟» یک نگاه به او کرد و گفت: «اگر مى‌خواهى دعا کنى مسجد اینجا است! اگر مى‌خواهى هیزم بخرى هر مَن یک شاهى!» ما نفهمیدیم که شما چه مى‌گویید!