خصوصیات ممکن بالذات و نسبت ماهیت و وجود

استناد آثار خارجی ماده به صفات کلی پروردگار

فلهذا خود مرحوم آخوند باز در اینجا آمده‌اند مطلب را به یک‌نحوى تصحیح کرده‌اند. ایشان در اینجا مى‌فرمایند: با اینکه ما گفتیم: آثار این وجود، آثار محدود برای این محدود است اما وقتى که به دقت عقلى نگاه کنیم باز مى‌بینیم این آثار برای این ماهیت نیست. گرچه این آثار در این ماهیت الآن متبلور شده است، سردى و گرمى در ماء متبلور است، ترشى و شیرینى در اجسام متبلور است، سختى و نرمى در اجسام متبلور است، نباتیت و حیوانیت در اجسام متبلور است، با اینکه تمام اینها در اجسام هست و این به وجود مجرد و بسیط کارى ندارد ولى بالمآل وقتى که ما بخواهیم نگاه بکنیم از آنجایى که این ماهیت، خودش هیچ‌گونه عرضه‌اى ندارد براى اینکه چیزى به‌وجود بیاورد، منشأ خیرات و برکاتى بشود، و هرچه در عالم هست برای وجود است نه براى ماهیت، بنابراین بالمآل خود همین آثار هم مستند به صفات کلى پروردگار مى‌شود. منتها آن صفات کلى پروردگار وقتى‌ که در عالم کثرت تنازل پیدا مى‌کند به این شکل درمى‌آید، به این خصوصیات درمى‌آید، هر صفتى به یک کیفیت درمی‌آید؛ غضب، شهوت، قهاریت، رحمت، عطوفت، فکر و... که برای صفات ... است، طراوت، زیبایى، جمال و... همه‌اش برای صفات ... است، موت، حیات، زخم، جرح و... که صفات قهاریت است. این صفاتى را که ما در خارج مشاهده مى‌کنیم این صفات درواقع نزول همان صفات کلى است، منتها لازمۀ عالم ماده این است. لازمۀ عالم ماده این نیست که شما علم را این وسط پیدا کنید، علم برای عالم مجردات است. آن که به عالم ماده می‌آید این است. همین‌که شما در خواب مى‌بینى چیست؟ شما در خواب مى‌بینید شیر مى‌خورید، شیر عبارت از نزول علم در نفس انسان است. منتها وقتى ‌که مى‌خواهد بیاید به‌صورت شیر درمى‌آید. آب به‌صورت چیز دیگری است، ماهى به‌صورت چیز دیگری است، یکى ثروت است، یکى دنیا است، یکى نور است، آن نور به‌صورت آب درمى‌آید. دیده‌اید که در خواب مى‌بینید داخل آب شنا مى‌کنید، داخل دریا شنا مى‌کنید، این آب عبارت از نور است.