امکان ذاتی و استلزام ممتنع بالذات

تلمیذ: یعنى مى‌شود یک سلب، یک مفهوم عدمى و سلبى که لااقتضاست و امکان لااقتضاست. امکان به معنى لااقتضا بودن خود ماهیت نسبت به وجوب و عدم است. این امر عدمى مستلزم یک امر وجوبى است؟ یا اینکه در بحث علت هم اضافه کرده‌اند که آیا حدوث، علت وجوب است یعنى علت احتیاج علّت است؟

استاد: نه، منظور امکان نیست، منظور آن مابإزاى امکان است؛ ممکن بالذات، نه جهت امکانش، جهت خارجی آن، جهت وجودی آن.‌

تلمیذ: جهت وجودی آن، ممکن است به‌خاطر ارتباط با علت، اطلاق وجوب‌ بالغیر به آن می‌کنیم.‌

استاد: نه، این منافاتى با ممکن بالذات ندارد.

تلمیذ: وصف امکان را هم بکنیم. وصف امکان به‌لحاظ ماهیت است نه به‌لحاظ وجود؟

استاد: نه، باز هم به‌لحاظ وجود این از مرتبۀ ذات خارج نشده است. وجود یک مسئله‌اى است که از ناحیۀ جاعل به این ماهیت تعلق گرفته است ولى در حین تعلّق باز او را از مرتبۀ امکان خارج نکرده است.‌

تلمیذ: او را خارج نکرده است یعنى در مقام ماهیت خارج نکرده نه در مقام وجود؛ در مقام وجود که مقام وجوب دارد.

استاد: وجوب بالذات شد؟

تلمیذ: نه، وجوب بالغیر شد؟

استاد: پس خودش چی شد؟

تلمیذ: در مقام وجود که وجوب را دارد.

استاد: این زیدى که شما الآن موضوع قرار دادید و مى‌گویید که «زیدٌ قائمٌ» الآن چه عقد الحملى را بر این زید بار مى‌کنید؟! زید متصف به امکان ذاتى این قائم است یا زید متصف به وجوب ذاتى؟

تلمیذ: ما دوتا حمل مى‌توانیم کنیم: اگر به‌لحاظ ماهیتش باشد مى‌شود زیدٌ قائمٌ ... .‌

استاد: «زیدٌ قائمٌ» این زیدى که اینجا ایستاده است این هم قائمى که کنارش هست این زید الآن وجوب ذاتى دارد و قائمٌ یا ممکن ذاتى است و قائمٌ؟

تلمیذ: ما مى‌گوییم وجوب بالغیر دارد و قائمٌ.

استاد: خب، خودش ذاتش چیست؟ قضیۀ ما از سه‌تا قضیه که خارج نیست، ما که از سه‌تا جهت که نمى‌توانیم [خارج بشویم]‌.