امکان ذاتی و استلزام ممتنع بالذات

پس از این نقطه‌نظر است که مرحوم آخوند مى‌فرماید: امکان ذاتى وصفى است که آن وصف همراه با ماهیت هست ولو با لباس وجود. از صادر اول گرفته تا أدنى العوالم تمام اینها همه‌شان متلبس به امکان ذاتى هستند و همه فقرند و همه احتیاج‌اند و همه متدلى به آن وجود بسیط و آن وجوب ذاتى هستند. بنابراین وجوب ذاتى فقط عبارت است از یک واجب و از یک وجوب حقیقى و یک وجود بسیط که او با توجه به لازمۀ آن بساطت و تجرد و اطلاقیت خودش، لازمۀ او این است که این وجوب ذاتى را داشته باشد. و بقیۀ اشیاء چون در مرحلۀ تقرّر ماهوى خودشان، در آن مرتبه هر آنى محتاج به نزول فیض از ناحیۀ جاعل مى‌باشند از این نقطه‌نظر همیشه با خودشان امکان ذاتى را یدک مى‌کشند، گرچه متلبس به وجوب بالغیر خواهند شد.

روى‌این‌حساب کلام مرحوم آخوند از اشکالى که ممکن است وارد باشد مبرّا خواهد شد، و آن این است که معلول گرچه در مقام معلولیت واجب است ولى این وجوبش وجوب بالغیر است، وجوبش وجوب ذاتى نیست. یعنى به ذات معلول شما نگاه کنید آن ممکن بالذات می‌شود مثل سایر ممکنات، اگر از ناحیۀ افاضۀ جاعل به او بخواهید نگاه کنید واجب بالغیر می‌شود، وجوب ذاتى دیگر در اینجا کجاست؟! [وجوب ذاتى که نشد پس این معلول در مرحلۀ امکان ذاتى باقى مى‌ماند. از] امکان ذاتى این وجوب لازم مى‌رسد وجود خارجى یک واجبى را که واجب علتِ آن است. منتها صحبت در اینجا این است که وجوب این استلزام، دیگر استلزام ممکن بالذات، واجب بالذات نیست. اگر شما آن معلول را ممکن بالذات مى‌دانید ولو در مرتبۀ معلولیت ممکن بالذات مى‌دانید، همین را در مرتبۀ علت خودش باید لحاظ کنید، مگر اینکه علتش قبل از صادر اول باشد. بله، نسبت به آن علت که ماقبل صادر اول است مى‌گوییم: امکان ذاتى، وجوب ذاتى را لازم گرفته است. ولى از صادر اول به بعد تمام آنها در مرتبۀ امکان ذاتى مثل معلول بدون فرق باقى مى‌مانند، منتها فرقش این است که آن علت است و این معلول است، فرقش این است که آن بالنسبه به این واجب است، خب این هم بالنسبه به پایین واجب می‌شود. هرکدام از اینها معلول‌اند بالنسبه به بالاتر و علت‌اند بالنسبه به پایین‌تر، و از مرتبۀ امکان ذاتى هم خارج نخواهند شد.