استلزام ممکن بالذات به ممتنع بالذات

«مسئلۀ قابل تعجب، مطلبى است که (مرحوم محقق داماد فرموده‌اند که ایشان در مقام ردّ برهانى که اینها اقامه کرده‌اند و آن برهان را که بر لزوم و ضرورت تلازم بین ملزوم و لازم بنا نهاده‌اند که بین لازم و ملزوم ضرورت ارتباط، یک ضرورت ازلیه است و قابل انفکاک نیست و با این نکته به رد تلازم بین ممکن بالذات و ممتنع بالذات پرداخته‌اند، با این مسئله ایشان در مقام رد، این‌طور) مى‌فرمایند: امکان ملزوم در قیاس به ذات خودش است. (یعنى ملزوم، امکان را از ناحیۀ ذات خودش به‌دست آورده است. ملزوم عبارت از همان معلول است بالنسبه به علتش که معلول اول که صادر اول باشد یا معلول‌هاى دیگر که همین‌طور سر سلسلۀ نازله باشد. امکان ملزوم وقتى ‌که ما مى‌گوییم: ممکن بالذات، استلزام دارد ممتنع بالذات را و آن ممکن ذاتى، امکان را از ناحیۀ ذاتش به‌دست آورده است و کسى به او امکان را نداده است.) این امکان ملزوم، لازم نگرفته است امتناع ذاتىِ علت خودش را بلکه لازم گرفته است امکان او را نه‌اینکه امتناع او را.»

وقتى ‌که ممکن بالذات ما که عدم صادر اول باشد، این ممکن بالذات است ما مى‌گوییم: لازم گرفته است عدم علت را، لازم گرفته است امکان تحقق امتناع ذاتى را. یعنى شما یک امکان، اول امتناع ذاتى اضافه کنید بنا بر مدعاى مرحوم محقق داماد مشکل برطرف خواهد شد. یعنى نمى‌گوید که ممکن بالذات که عدم معلول اول است لازم گرفته است عدم علت أولى را. عدم علت أولى‌ ممتنع بالذات است. عدم صادر اول لازم مى‌گیرد عدم وجود حق تعالى را؛ خب این ممتنع بالذات است دیگر. مى‌گوید: لازم گرفته است امکان عدم آن وجود حق تعالى را. آن‌وقت امکان در اینجا امکان بالقیاس مى‌شود. یعنى در مقایسۀ با این عدم معلول، ممکن است این ممتنع بالذات محقق شود. ممکن است این واجب متعال وجود نداشته باشد.