استلزام ممکن بالذات و واجب بالذات و امتناع آن

إنّ إمکانَ الملزومِ إنما هو بالقیاسِ إلى ذاتِه و هو یستلزِمُ إمکانَ اللازمِ بالقیاسِ إلیه أعنی ذاتَ الملزومِ لا إمکانَه بالقیاسِ إلى ذاتِه.

(ان امکان الملزوم انما هو بالقیاس الى ذاته)، به قیاس به ذات خودش هست (و هو یستلزم امکان اللازم بالقیاس الیه) و این امکان ملزوم، لازم مى‌گیرد امکان لازم را به قیاس به ذات ملزوم. یعنى ذات لازم، ممکن بالقیاس است به ذات ملزوم، نه اینکه ممکن است بالنسبة به ذات خودش، نه ممکن است ذات خودش واجب الوجود باشد (لا امکانه بالقیاس الى ذاته)، نه اینکه لازمه‌اش این است که این لازم، ممکن باشد حتى به قیاس به ذات خودش. ممکن است نسبت به ذات خودش ممتنع باشد یا واجب باشد.

و مقتضَى الاستلزامِ بینَ الممکنِ و المحالِ کونُ‌ نقیضِ اللازمِ غیرَ ضروریٍ بالقیاسِ إلى ذاتِ الملزومِ لا کونُه لا ضروریًا بالقیاسِ إلى حدّ ذاتِه سواءً کان اللازمُ ضروریَ العدمِ أو ضروریَ الوجودِ أو لا ضروریَ الوجودِ و العدمِ جمیعًا نظرًا إلى ذاتِه مِن حیثُ هی هی.

«مقتضاى آن استلزامى که بین ممکن و محال هست این است که نقیض لازم، غیرضرورى باشد به قیاس به ذات ملزوم، نه‌اینکه این لازم لاضرورى باشد به قیاس به حدّ ذات خودش، یعنی به قیاس به حد ذات خودش ضرورت نداشته باشد. نه، ممکن است نسبت به حدّ ذات خودش ضرورت داشته باشد. بله، نسبت به ذات ملزوم ممکن است که این ضرورت نداشته باشد. حالا مى‌خواهد این لازم ما ضرورى العدم باشد در امتناع ذاتى یا ضرورى الوجود باشد در علت أولى، یا اینکه نه ضرورت وجود داشته باشد و نه ضرورت عدم، که در سلسلۀ طولیه علل در آنجا این مسئله لحاظ مى‌شود که خود علت بالنسبه به وجود خودش نه نسبت به معلول، خود علت نسبت به ذات خودش لاضرورى الوجود و العدم است.»

و لا یُتَوَهّمنَ أنّ هذا إمکانٌ بالغیرِ و هو مِن المستحیلِ کما مرّ بل هذا إمکانٌ بالقیاسِ إلى الغیرِ و قد وُضِحَ الفرقُ بینَهما.