استلزام ممکن ذاتی و بحث فیض واجب بالذات

درس دویست و نوزدهم

استلزام ممکن ذاتی، واجب ذاتی یا ممتنع ذاتی را

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

و یقرُبُ منه فی الوهنِ کلامُ المحققِ الطوسیِ و الحکیمِ القدوسیِ حیثُ ذَکَرَ أنّ استلزامَ عدمِ المعلولِ الأولِ عدمَ الواجبِ لذاتِه لیس یَستوجِبُ استلزامَ الممکنِ لمحالٍ بالذاتِ.¹

دو دلیل در اثبات تلازم وجوبیه بین علت أولی و سایر معالیل و اثبات فیض أزلی و أبدی برای واجب بالذات

دو دلیل مرحوم آخوند در رد کلام خواجه نصیر الدین طوسی

دو مطلب را مرحوم آخوند به‌دنبال مطلبى که از ناحیۀ خودشان فرمودند مطرح کردند. و عرض شد که جهت طرح این مسئله چیست. از دیرباز صحبت در این بود که آیا وجود واجب بالذات، وجود معلول را لازم گرفته است یا اینکه احتمال انفصال و انفکاک بین واجب و بین معلول و مخلوق وجود دارد؟ این یک بحثى از قدیم الایام بین متکلّمین بود. و طرح این بحث براى این نکته است که ایشان مطلبی را اثبات کنند ـ گرچه دوباره در ضمن مباحث قوّه و فعل و علّیت و معلولّیت نسبت به این بحث نظر دارند ـ و آن این است که در این قضیه ثابت بشود که تلازم وجوبیه بین واجب بالذّات که علت أولى است و بین معلول‌هاى خود که علل متأخره و مترتبۀ بر آن علت أولى هستند وجود دارد. و به‌عبارت‌دیگر فیض حضرت حق على‌الدوام جنبۀ أزلى و جنبۀ ‌‌أبدى دارد که از مجموع این دو، سرمدیت استفاده مى‌شود؛ ما لا ابتداءَ له و لا نهایةَ له. این مدّعاى فلاسفۀ اسلامى است که بر این اساس خیلى‌ها این مطلب را بار کرده‌اند. البته امروز فقط به‌نحو اجمال این مسئله را ما مى‌گوییم، و إن‌شاءالله در روزهاى بعد همین مطلب را یک‌قدرى بیشتر باز مى‌کنیم.

دو مطلب بسیار مورد تأکید این آقایان در اثبات مدعایشان هست:

مطلب اول مسئله‌اى است که آنچنان برهانیت قوى ندارد بلکه از باب تمامیت وجود حق و لازمۀ تمامیت وجود حق و لازمۀ تحقق تام و فعلیت جمیع صفات جمالیه و جلالیۀ حق را دوام فیض از جانب واهب فیاض مى‌دانند، و خلاف این را نقصى براى ذات واجب الوجود به‌حساب مى‌آورند. کأنّه چون واجب الوجود، واجب الوجود بالذات است و مستغنى از جمیع جهات کمالیۀ مترتب بر جهت نقصان است، از این نقطه‌نظر یکى از صفات واجب الوجود عبارت است از فیضان رحمت و فیض از جانب او. ما در ادعیه هم می‌خوانیم: «یا جواد، یا فیاض، یا واهب العطایا، یا واهب النعم»² تمام اینها عبارت است از آن جنبۀ فیضان و نزول رحمت از آن مبدأ و از آن منبع فیض.