ارتباط ذات واجب با معلول و اسماء و صفات

استاد: عجب! چه کارایى؟! به نظر شما کارایى وجود به چیست؟ آیا به بیل زدن است؟!

تلمیذ: باید یک فیضى از او داشته باشد بدون فیض ممکن نیست و یک‌هم‌چنین چیزى نمى‌شود.

استاد: حالا ببینیم مى‌شود یا نمى‌شود! باید ببینیم فیض چیست؟ چه مسئله‌اى موجب فیض است.

تلمیذ: وإلاّ وجود بدون فیض مثل وجود بدون ... . چه مانعى هست بلکه برعکس.

استاد: یعنى وجود بى‌خاصیت!! بله مى‌گویند:

تمام آنچه شما از فیوضات وجود در خارج مى‌بینید تمام اینها جنبۀ فیضیتش به‌لحاظ نفس وجودى است که در او هست، لولا این جهت. یعنى مى‌خواهم این را عرض کنم: نه‌اینکه ظهور وجود فیض است صرف‌نظر از اصل وجود. فیضى که ظهور وجود دارد به‌خاطر وجود است، نه‌اینکه وجود، خودش بلاخاصیت و بلافایده است و فقط در صورتى ارزش پیدا مى‌کند که بروز خارجى داشته باشد.

تلمیذ: نه، مى‌گویم: لازم است نه‌اینکه از ... .

استاد: بله، حالا آن یک مطلب دیگرى است و آن راجع به یک مسئلۀ دیگرى است.

تلمیذ: بله، در حقیقت یک‌هم‌چنین وجود مطلقی تصور نمى‌شود که ما مثلاً بگوییم: بى‌فیض! این معنی ندارد.

استاد: بله، حالا عرض مى‌کنم. إن‌شاءالله این عبارت تمام شود وارد این مسئله مى‌شویم.

لکونِ المبدإ الأولِ واجبًا لذاته ممتنعًا على ذاتِه العدمُ سواءً کان لذاتِه معلولٌ أو لا فإذن لم یستلزِم الممکنُ محالاً.

«چون مبدأ اول اصلاً خودش واجب لذاته بود و بر ذاتش عدم، امتناع داشت. عدم، بر ذات آن واجب امتناع داشت؛ حالا مى‌خواهد براى ذات این واجب معلولى باشد یا نباشد. خودش فى‌حدنفسه وجود برایش ضرورت دارد و عدم براى او ممتنع است و به معلولش هم کارى نداریم. ممکن، دیگر محالی را لازم نگرفته است.»

ممکن که عبارت از عدم معلول است، این ممکن لازم نگرفته محالى را بلکه لازم گرفته است عدم علیت را. یعنى عدم علیت آن واجب را لازم گرفته است. نمى‌شود ممکن که عبارت از همان معلول اول و صادر اول است، نمى‌شود صادر اول نباشد و جنبۀ علیت واجب الوجود باشد. بنابراین از عدم معلول اول، کشف از عدم علیت أولی مى‌کنیم. ممکن بالذات را لازم نگرفته است، عبارت از یک اتّصاف واجب به این علیت است. حالا باید بحث بکنیم که آیا این ذات واجب بدون حیثیت علیت مى‌شود یا نمى‌شود؟ این یک حرف دیگر است. حالا راجع به آن بحث می‌کنیم. اما راجع به این تعلق بین معلول و تعلق بین او، نه، هیچ ارتباطى با همدیگر ندارند.