امتیاز معلول اول از واجب الوجود

فقط تنها مطلبی که می‌شود مطرح شود این است که مرحوم علامه ظاهراً مطلب را به‌نحو دیگری استنباط کرده‌اند و تصور ایشان بر این بوده است که در مسئلۀ فناء تغییروتحول ثبوتی در خارج انجام می‌شود یعنی یک ماهیتی متبدل به ماهیت دیگر می‌شود! یک ماهیتی به لا ماهیتی تبدیل می‌شود ولی همان‌طوری‌که قبلاً عرض شد در مسئلۀ فناء تغییروتحول اثباتی است گرچه نفس به‌واسطۀ تعلقش به جوهر تغییروتحول پیدا خواهد کرد و ما این خصوصیات را می‌بینیم.

تجلی اسماء و صفات الهی در چهرۀ سالکان راه حق

اثبات بدون ثبوت معنا ندارد؛ امکان ندارد یک شخصی به مرتبه‌ای از اسماء و صفات برسد و شما خصوصیاتش را در چهره‌اش نبینید؛ این مسئله مسئلۀ اعتباری نیست! مثل ریاست و رهبری نیست که یک روز آقا رهبر بشود و روز دیگر مجلس خبرگان خلعش کند! یک روز رئیس جمهور بشود و بعد از شش سال تمام بشود! نه، مسئله مسئلۀ واقعیت است یعنی زیدی که در مراتب سیروسلوک حرکت می‌کند الآن که شما با او برخورد کنید یک خصوصیاتی دارد و اگر شش ماه دیگر راه درست برود می‌بینید که این آقا اخلاقش عوض شد. چرا خصوصیاتش تغییر کرد؟! این به‌خاطر چیست؟! اعتباری نیست، خودتان دارید با چشمتان می‌بینید.

تغییروتحولات جوهری نفس به‌واسطۀ حرکت صوری

اینها تغییروتحولات جوهری است یعنی به تجرد جوهری می‌رسد، از نقطه‌نظر ثبوت ما بحث نداریم ولی صحبت ما در کیفیت فناء است که آیا فناء موجب می‌شود که زید از زیدیت بیرون بیاید یعنی قبلاً زید بود و حالا دیگر زید نیست؟! آیا منظور این است؟! یااینکه در فناء آن حدود و ثغوری که بر زید حاکم است، آن حدود و ثغور منافاتی با آن جنبۀ لا اطلاقی او ندارد و آن عبارت از همان جهتی است که اگر آن جهت بیشتر ملاحظه می‌شد، مسئلۀ فناء را حتی در همین‌جا بدون سیروسلوک بر اشیاء حمل می‌کردیم. قضیۀ «کانَ اللهُ و لَم یَکُن مَعه شَیءٌ و الآن کَما کانَ»¹ همین است.