امکان ذاتی و ماهیت در دیدگاه آخوند و مشاء

استاد: در صادر اول ماهیت موجود شد و دیگر تمام شد.

تلمیذ: پس امکان هم باید سلب بشود، اصلاً امکان هم ندارد.

استاد: امکان هم ندارد احسنت! بنابراین در صادر اول این ماهیت در خارج موجود شد، وقتی موجود شد وجوب پیدا کرد پس الآن امکان بالذات این صادر اول کجاست؟!

تلمیذ: اگر بخواهیم فرمایش شما را بکنیم باید بگوییم که امکان بالذات اصلاً ندارد.

استاد: ما در آن بحث جلسۀ بعد عرض می‌کنیم که اصلاً با وجود خارجی هم سلب امکان بالذات از آن نمی‌شود یعنی منافات ندارد امکان بالذات در خارج باشد منتها فرق هست بین چیزی که موجود هست و بین چیزی که هنوز موجود نیست. حالا بحثی هست که در جلسۀ بعد بیان می‌کنیم ولی در واقع الآن من وارد اشکال هنوز نشدم و فقط جمله‌ای گفتم تااینکه این مطلب را در ذهن داشته باشید تا به اشکال برسیم. آن جمله و اشارۀ من این است که آیا صادر اول با وجود از امکان بالذات خارج شده یا نشده است؟ آخوند می‌گوید که خارج شده است یعنی وقتی که صادر اول موجود شد الآن دیگر وجوب بر آن وجود صادر ـ نه بر آن ماهیت ـ حاکم است و علقۀ بین آن صادر اول و بین واجب در ماهیت نیست بلکه در وجود است؛ با وجود آن معلول اثبات وجود علت و با عدم آن معلول نفی عدم علت است. از این نقطه‌نظر می‌توانیم بگوییم که بین علت و معلول ارتباط وثیق هست اشکالی که هست این است که عدم امکان بالذات مستلزم امتناع بالذات است. اینجا آخوند می‌گوید که ما در اینجا امکان بالذات نداریم و آن که ما در خارج داریم وجوب بالذات است و آن که امکان بالذات به او حمل می‌شود ماهیت است و ماهیت هیچ ارتباطی با او ندارد. ما می‌گوییم که ماهیت چیست؟ وقتی که امری به‌عنوان صادر اول صادر شد آیا ماهیتش را ازدست داد یا نداد؟! اگر می‌گویید که ازدست داد پس بنابراین صادر اول نیست و این همان وجوب بالذات واجب الوجود است. اگر در عین اینکه صادر اول است دوباره ماهیت ... به عبارت دیگر وقتی زید در خارج وجود پیدا کرد آیا حیوان ناطقیتش را ازدست می‌دهد؟ هنوز حیوان ناطق است و وقتی حیوان ناطق است بر این ماهیت هم تساوی الطرفین حاکم است لذا ما می‌گوییم که با وجود اینکه زید در خارج هست با این زید ماهیت هم موجود است، نه‌اینکه موجود نیست! وقتی که زید در خارج موجود شد ماهیتش را که ازدست نمی‌دهد، با همین ماهیت در خارج موجود می‌شود یعنی همین ماهیت وجود پیدا می‌کند، نه امر دیگر.