امکان ذاتی و ماهیت در دیدگاه آخوند و مشاء

تلمیذ: آخر دوتا اعتبار است.

استاد: آقا این ماهیت در خارج هست یا نه؟!

تلمیذ: در خارج محدود می‌بینیم.

استاد: آقا این محدود یعنی ماهیت.

تلمیذ: ماهیت یعنی تساوی الطرفین.

استاد: پس این با اینکه در خارج هست تساوی الطرفین است.

تلمیذ: وقتی در خارج هست چطور تساوی الطرفین است؟!

استاد: به‌خاطر اینکه ماهیت است. اینکه الآن می‌گویید که این ماهیت یعنی محدودیت، محدودیت یعنی اتکاء به غیر چون این وجود بسیط از بساطت درآمده است. آیا این از بساطت درآمدن و محدود شدنش دیگر إلی ‌الأبد است یااینکه دوباره ممکن است بسیط شود؟ پس این حالت لنگی و حالت اضطراب و تشویش را همیشه در این محقق خارجی نگه می‌دارد یعنی این شیئی که در خارج هست همیشه مشوش است که آیا من دوباره به اطلاق برمی‌گردم یا همین‌طور می‌مانم؟ ما به این حالت تساوی ‌الطرفین می‌گوییم گرچه در خارج هست.

تلمیذ: اینجا مطلب خیلی عالی شد ولی دوباره می‌توانیم از مرحوم آخوند دفاع کنیم ولی این مطلب اینجا خیلی عالی شد که در عین ‌حالی ‌که در عالم وجود تحقق خارجی دارد و آن ماهیتش را ازدست نداده ولی دوباره تساوی الطرفین به این لحاظ نیست که ممکن است علت از او قطع نظر کند و او را ...

استاد: ببینید آقا صحبت ما این است. صحبت ما که الآن می‌خواهیم از فلسفۀ مشاء درمقابل آخوند دفاع کنیم این است که هیچ فرقی بین ماهیت موجوده و ماهیت معدومه از نقطه‌نظر تساوی الطرفین نیست. بله! از نقطه‌نظر وجود خارجی فرق هست. فرقش این است که جعل به او تعلق گرفته و به این تعلق نگرفته است ولی ماهیت به‌لحاظ وجود دوباره سر جایش تساوی الطرفین را دارد اما آن ماهیت بدون لحاظ وجود حتی امکان ذاتی هم به او حمل نمی‌شود. آخوند در اینجا اصلاً از ماهیت مستند به وجود، امکان ذاتی را برداشته است؛ یعنی گفته است که گرچه این ماهیت صادر اول در خارج موجود هست ولی چون این در خارج موجود هست دیگر متصف به امکان ذاتی نیست.