امکان ذاتی و ماهیت در دیدگاه آخوند و مشاء

فرق امکان خاص با امکان ذاتی

حالا این امکان خاص نسبت به وجود و عدم درست است یعنی اگر موجود شد، از مرحلۀ امکان خاص بیرون می‌آید و می‌گوییم: موجودٌ. ولی بحث ما بحث امکان مدآمدآمذاتیست، نه امکان خاص! امکان ذاتی با امکان خاص دوتاست، امکان خاص عبارت از تحقق و عدم تحقق خارجی است. امکان ذاتی عبارت از استواء طرفین ولو در مرحلۀ وجود خارجی است؛ یعنی با اینکه این در خارج موجود است ولی این حالت فقر و اتکاء به علتش را ازدست نمی‌دهد؛ یعنی الآن این با اینکه موجود است، این موجود در تمام احوال .... این فلسفه، فلسفۀ متعالیه است نه‌اینکه ...

تلمیذ: پس این تفسیر همان امکان فقری شد.

استاد: احسنت! ما می‌خواهیم این را بگوییم که اصلاً امکان فقری یعنی همان امکان ذاتی! امکان ذاتی عبارت از این است که شیء با اینکه در خارج موجود هست درعین‌حال همیشه در حال اضطراب است که نکند دوباره برگردم، نکند علت عنایتش را از من بگیرد!

تلمیذ: پس دراین‌صورت ما باید مبنایی با آخوند بحث کنیم چون امکان فقری آنها را ...

استاد: دیگر حالا هر طور می‌خواهید بحث کنید قضیه این است.

تلمیذ: چون امکان فقری را روی وجود می‌برند.

استاد: هیچ فرق نمی‌کند چه شما روی وجود ببرید و چه روی ماهیت موجوده ببرید، هردو یکی است و هیچ تفاوت نمی‌کند. وجود خارجی همین‌که محدود شد این امکان ذاتی به او حمل می‌شود، امکان فقری هم به او حمل می‌شود، هردو یکی است.

تلمیذ: این امکان ذاتی صرف‌نظر از این حدی که ما لحاظ می‌کنیم دیگر باید همان امکان خاص با این مبنا فرقی نگذاریم. اگر ولایت خارج ...

استاد: نه، ما تقریباً می‌توانیم بگوییم که بین اینها عموم مطلق هست، هرجا که امکان خاص هست در آنجا امکان ذاتی هست ولی ممکن است امکان ذاتی باشد و امکان خاص درنیامده باشد، از امکان خاص بیرون آمده باشد.

تلمیذ: صرف‌نظر از فقر و صرف‌نظر از ...