امکان ذاتی و ماهیت در دیدگاه آخوند و مشاء

إلٰهِى کَفىٰ بِى عِزّاً أن أکونَ لَکَ عَبداً، وَکَفىٰ بِى فَخراً أن تَکونَ لِى رَبّاً، أنتَ کَما أُحِبُّ فاجعَلنِى کَما تُحِبُّ.¹

بله این از امیرالمؤمنین علیه‌السّلام است که عزت و افتخار من به این است که همیشه عبد باشم گرچه معلول هستم ولی جنبۀ عبودیت را همیشه برای خودم نگه دارم و این جنبۀ عبودیت به جنبۀ أنانیت و تفرعن تبدیل نشود.

بنابراین بر خلاف حکمت رایج و شایعه مشاء و اشراق که امکان ذاتی را متوجه وجود ماهیات می‌دانند و بنابراین وجودِ ماهیتِ در خارج است یعنی همین وجودِ ماء است که در عین اینکه الآن این ماء در خارج موجود هست درعین‌حال این متساوی الطرفین نسبت به وجود و عدم است یعنی ممکن است باشد و ممکن است نباشد یعنی جنبۀ ماهیت و تساوی طرفین ماهیت را بر جنبۀ هویت خارجی و وجود خارجی غلبه می‌دهند یعنی می‌گویند که بااینکه این ماهیت در خارج موجود است ولی درعین‌حال همۀ امکان ذاتی را با خودش همراه دارد ولو در خارج موجود است. هیچ فرقی نیست بین زید که قبلاً وجود نداشت و زید که الآن موجود است، فقط فرقش در مجعولیت است! زید که قبلاً وجود نداشت به او تعلق جعل نگرفته بود و الآن جعل به او تعلق گرفته و در خارج هست ولی دوباره از تساوی الطرفین خارج نشده و دوباره این تساوی الطرفین نسبت به وجود و عدم همراه با این هست.

به قول معروف «اگر نازی کند از هم فرو ریزند قالب‌ها»² اگر کمترین لحاظی از جانب جاعل و علت نباشد، انعدام محض و انمحاء محض و فناء محض بر همۀ مخلوقات حاکم می‌شود. بنابراین با وجود اینکه در خارج همۀ مخلوقات وجود عینی دارند ولی دوباره از نقطه‌نظر تحلیل عقلی ما می‌بینیم که امکان ذاتی را همراه خودشان دارند.

بنا بر مکتب مرحوم آخوند اصلاً امکان ذاتی به وجود ماهیات تعلق نمی‌گیرد بلکه امکان ذاتی به ماهیتِ آن موجوداتِ خارج تعلق می‌گیرد یعنی موجودِ خارج است که ممکن بالذات است اما آنچه که در خارج محقق است عبارت از وجوب بالذات است یعنی این وجود برای این ذات الآن ضرورت دارد لذا الآن هست و ما الآن می‌بینیم. آیا بااینکه ما الآن مشاهده می‌کنیم دوباره می‌گوییم که استواء طرفین نسبت به وجود و عدم است؟! الآن که داریم مشاهده می‌کنیم! این که دیگر تحصیل حاصل می‌شود.