اتصاف ماهیت به امکان ذاتی در نگاه ملاصدرا

درس دویست و بیست و هشتم

تقابل دیدگاه مرحوم آخوند با حکمت مشاء در مسئلۀ اتصاف ماهیت (3)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

مرحوم آخوند تا بحث جلسۀ قبل به دفاع از نظریۀ ـ به عبارت خودشان ـ متعالیۀ خودشان پرداختند و قضیۀ علیت و معلولیت را بر محوریت وجود قرار دادند به عبارت دیگر ماهیت در مسئلۀ علیت و معلولیت هیچ نقشی ندارد و فقط یک اعتبار ﴿كَسَرَابِۢ بِقِيعَةٖ يَحۡسَبُهُ ٱلظَّمۡ‍َٔانُ مَآءً﴾¹ است و آنچه که مدار برای تعین و تکوّن خارجی و هویت خارجی است عبارت از نفس الوجود است البته نفس انحاء وجودات. آن نفس الوجود عبارت از همان وجود بالصرافه است که در مقابلۀ با تقابل جعل تبدیل به انحاء وجودات می‌شود؛ یعنی وجودات متعینه و محدوده. روی این اساس اصلاً به‌طورکلی ماهیت از محور بحث خارج می‌شود و به یک جایی پرتاب می‌شود. فلهذا مسائلی را که قوم مطرح می‌کنند مبتنی بر اینکه ماهیت به‌واسطۀ اتصافش به امکان ذاتی تقبل تساوی طرفین را دارد می‌بینیم که وجود این ماهیت نسبت به صادر اول مستلزم وجود علتش است که عبارت از همان علت اولیٰ و علة العلل و حق متعال است و عدمش مستلزم امتناع ذاتی است یعنی وقتی که شما صادر اول را از حق متعال سلب کنید لا یَبقیٰ لِلحقِّ شَیء لِأنَّهُ لا یَکونُ إلاّ معَ صادرِ الأوّل حالا نسبت به صادر اول بحثش را می‌گوییم که در صادر اول اختلاف هست.

این مسئله که طرح این اشکال با عدم ماهیت که همان عدم امکان ذاتی است استلزام امتناع ذاتی می‌شود، این مسئله موجب شده است که مرحوم آخوند به مقابلۀ با این طرح و قیاس و برهان درآیند و اصلاً به‌طورکلی مسئلۀ امکان ذاتی را که ماهیت متصف به آن است با مسئلۀ وجود ماهیت که انحاء وجودات هست را از همدیگر تفصیل بدهند و جدا کنند و هرکدام را در مکان و موقع معین خودش قرار بدهند.