نسبت صفات الهی با ذات احدیت

تلمیذ: اگر تشکیک را قائل باشیم یعنی هر مرتبه را از مرتبۀ دیگر جدا بدانیم؟! البته اینها هم حق نیست چون آنهایی هم که جلسۀ قبل یک کلامی از ملاصدرا نقل کردید در مورد صادر اول قائل به علت و معلولیت بود حرفشان این بود که معلول همیشه جدای از علت است.

استاد: بله.

تلمیذ: بنا بر آن مبنای حضرت‌عالی این غلط است.

استاد: بله این باطل است. معلوم است.

تلمیذ: مرتبۀ علم و قدرت را الآن با حیات یک مقدار فرق گذاشتید و حیات را عملاً نفس وجود گرفتید و علم و قدرت عملاً یک مرتبۀ مادون می‌شود.

استاد: به‌اصطلاح زائیدۀ آنها می‌شود.

تلمیذ: و بنا بر فرمایش شما فرمودید که هر وجودی با این سه اسم توأم است.

استاد: توأم است. معیت دارد.

تلمیذ: تا فرض یک وجودی را می‌کنیم این سه چیز را می‌توانیم از آن ادراک بکنیم. این از جهت ادراک ماست و ما به‌عنوان یک فرد جدای از آن شیء می‌توانیم این را از آن ادراک بکنیم. ولی یک وقتی در خود آن شیء مثل شخص فانی مطلق که ادراکی ندارد به یک نحو، و قدرت هم ندارد، می‌بینیم این دوتا در واقع درحالی‌که وجود دارد یا بچه‌ای که به دنیا می‌آید ﴿لَا تَعۡلَمُونَ شَيۡ‍ٔٗا﴾¹ هیچ نمی‌داند یعنی عموم دارد حتی به خودتان هم هیچ نمی‌دانید. پس شخص فانی علم ندارد، قدرت هم ندارد، آن‌وقت این مرتبۀ مادون نمی‌شود؟! یعنی حیات دارد ولیکن علم و قدرت ندارد. همین مرتبه هست.

استاد: حیاتش را چطور تصور می‌کنید؟! آیا منظورتان از حیات همین ادامۀ بقاء نفس مادی است یااینکه همان نفس انبساط و نشاط روحی است که الآن در مرتبۀ فنا آن جنبه را دارد استمرار می‌دهد؟!

تلمیذ: حالا من که نمی‌توانم بگویم که چه می‌شود.

استاد: حالا از نظر عقلی دیگر.

تلمیذ: عزتی که آن وجود دارد و به‌اصطلاح آن پُری. یک بار تعبیر به پری فرمودید، در توحید علمی و عینی هم مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ تعبیر به پری کردند. این پری اقتضاء سوختن هر چیزی را می‌کند یعنی هر ثانی‌ای که فرض می‌کنید یعود إلیه پس ما اگر علم و قدرت را هم بخواهیم به‌عنوان علم و قدرت، ـ همین حیثیت علم و قدرت ـ به آن توجه کنیم یعنی عملاً شما حیات را به وجود برگرداندید. پس وجود شد پس ذات مطلق شد. اگر بخواهیم علم را با توجه به حیثیت علمیتش به آن توجه بکنیم تغییری از حیات باید ما در آن مشاهده بکنیم چون مفهوم الآن در اینجا متغیر شده و قدرت هم به همین نحو است. اگر ما بخواهیم این را تجربه کنیم چون آنجا لطیف‌تر از این تغییری است که ما در اینجا می‌بینیم خب عملاً ما یک حیثیتی را آنجا فرض می‌کنیم و این منافات با آن عزت باید داشته باشد، پس عزت آن را هم دربر می‌گیرد یعنی عملاً این‌طور می‌شود که آن وجود به‌واسطۀ استغراق در ذات خودش نباید علمی...، یعنی علم به‌خاطر پری علم دیگر علم نیست نه‌اینکه به‌خاطر کمبود علم. چون انسان وقتی به نفس توجه می‌کند ممکن است در یک مرحله‌ای آن‌قدر مستغرق در خودش بشود که حتی به اینکه خودش هم الآن هست و اینجا نشسته توجه نداشته باشد پس آن هم می‌تواند آن‌قدر در ذات خودش مستغرق باشد که حتی به اینکه خودش هست توجه نداشته باشد، بااینکه هست.