ماهیت و نسبت آن با وجود و عدم

این از همین جهت است که یک جنبۀ ربط بین این صورت و آن صورت وجود دارد که این را متکی به او می‌کند نه عین او است و نه جدای از او است! بعد ایشان می‌فرمایند که وقتی قضیه این است دیگر چطور نسبت به پروردگار متعال می‌توانیم به کنه ذات او پی ببریم درحالی‌که از رسیدن به این مسئله عاجز هستیم و نمی‌توانیم این مشکل را حل کنیم که نه این صورت را از خودمان نفی کنیم و نه به خودمان اثبات کنیم؟! آن‌وقت همۀ ما که مظاهر او هستیم و در تعین و معلول در آخرین مراتب نفس قرار داریم چگونه ممکن است به آن ذات برسیم و معلول با نفس خودش نسبت به آن ذات احاطه و اطلاع پیدا کند؟! این‌هم نتیجۀ آنها بود.

تلمیذ: شما که فرمایش ایشان را قبول ندارید، بر همان مبنایی که قبلاً فرمودید که ما به شیء موجود و ممکن هم با حیثیت وجود امکان حمل می‌کنیم.

استاد: بله، شما این عرائض ما را گوشۀ دفترچۀ خود نه در کتاب، گوشۀ دفترچۀ خود بنویسید که کسی نبیند چون می‌گویند که عجب بی‌سوادی بوده است این آقایی که این حرف‌ها را می‌زد!

وهمٌ و إزاحةٌ:

رُبما قرع سمعَک فی بعضِ المسفوراتِ العلمیةِ شبهةٌ فی بابِ اتصافِ الشی‌ءِ بِالإمکانِ و هو أنَّ الموصوفَ بِالإمکانِ إمّا موجودٌ أو معدومٌ و هو فی کلِّ الحالینِ یَمتنعُ أن یقبلَ مُقابل ما یتصفُ به و إلاّ اجتمعَ المتقابلان فی موضوعٍ واحدٍ.¹

ممکن است شما این مطلب را در بحث اتصاف شیء به امکان بشنوید که هر ذاتی که متصف به امکان است یا در خارج هست یا نیست و در هرکدام از این دو حال؛ چه در حال وجود و چه در حال عدم ممتنع است اینکه مقابل آن را که موصوف به او هست قبول کند. اگر موجود است عدم را طرد می‌کند و اگر عدم است طارد وجود است. دو امر متقابل در یک موضوع جمع می‌شوند.