ماهیت و نسبت آن با وجود و عدم

کَما أنَّ الامتناعَ الذاتی أیضاً قد یُعنىٰ بِه ضرورةُ العدمِ بِحسبِ نفسِ الذاتِ و الماهیةِ المقدرةِ کما فی شریکِ الباری و اجتماعِ النقیضین و قَد یُرادُ بِه ضرورةُ ذلک فی نفسِ الأمرِ سواءً کان مِصداقُ تلکَ نفسَ الماهیةِ المفروضةِ أو شیئاً آخر وراءَ ماهیتِهِ مستدعٍ لَه مقتضٍ إیّاه فی نفسِ الأمر.¹

همان‌طوری‌که گاهی ضرورت عدم به‌حسب نفس ذات و ماهیت مقدره به امتناع ذاتی قصد می‌شود مثل شریک الباری و اجتماع نقیضین و گاهی اوقات منظور از این امتناع، ضرورت عدم در عالم واقع است ولی به خود ذات کار نداریم یعنی در عالم واقع این نیست. ـ نَفس خبر برای کان می‌شود ـ مصداق این، خود ماهیت مفروضه باشد که شریک الباری بود یا شیء دیگری غیر از ماهیتش باشد که موجب این محالیت است. این ضرورت عدم را برای او در نفس‌الأمر استدعا می‌کند که او مثلاً اقتضاء می‌کند که نباشد. فرض کنید شیئی از نقطه‌نظر طبعی مقدم یا متأخر بر یکی باید باشد.

أو علةٌ مقتضیةٌ لَه بحسبِ طورِ الوجودِ و هیأةِ الکون و طباعِ الواقعِ و کذلکَ الضرورةُ الذاتیةُ قد یُراد بِها ما هو بِحسبِ مرتبةِ الذاتِ فی نفسِها و قد یُرادُ أعمُ مِن هذا.²

یا علتی به‌حسب نحوۀ وجود و هیئت کون و طباع واقع عدم را اقتضاء می‌کند؛ یعنی علتی اقتضاء او را می‌کند که آن علت با وجودش در خارج نمی‌شود محقق باشد. هرکدام از اینها باشد مصداق برای امتناع ذاتی صدق می‌کند منتها بعضی‌ها به خود ذات برمی‌گردد و بعضی‌ها به‌لحاظ واقع و نفس‌الأمر به امکان ذاتی برمی‌گردد یعنی در هرکدام از این سه‌تا در عالم واقع و در عالم نفس‌الأمر و در عالم خارج باشد به این امتناع ذاتی می‌گویند و در واقع اعم می‌شود از امتناع ذاتی که بر ماهیت مِن‌ حیثُ هی‌ هی مترتب می‌شود. و در ضرورت ذاتی هم صحبت همین است. گاهی منظور از ضرورت ذاتی، یعنی خود ذات را فی‌حدّ‌نفسه نگاه کنیم این ضرورت ذاتی بر او حمل می‌شود مثل باری تعالی و گاهی اوقات اعم از مرتبۀ ذات است یعنی مرتبۀ واقع است یعنی در عالم واقع آیا باید باشد یا نباشد؟ حالا به ذاتش کار نداریم ممکن است به‌واسطۀ علت باشد