ماهیت و نسبت آن با وجود و عدم

بنابراین در مسئلۀ شریک الباری یا در قضیۀ اجتماع نقیضین این‌طور نیست که اینها امکان ذاتی دارند اما اینکه بخواهند لباس خارج بپوشند نمی‌شود. چطور ممکن است در خارج دو امر نقیضین باهم مثل جلوس و قیام در یک جا جمع شوند؟! چگونه ممکن است در خارج بیاض و عدم بیاض در یک جا باهم اجتماع پیدا کنند؟ چگونه ممکن است در خارج شریک الباری در کنار باری حضور پیدا کند؟ این در خارج نمی‌شود و منافات دارد. ما می‌گوییم که نه این‌طور نیست. در اینجا برهانِ بر استحالۀ خارجی این شریک الباری یا این اجتماع نقیضین، به خود ماهیت و ذات شریک الباری و اجتماع نقیضین برمی‌گردد نه به صرف‌نظر از این ذات و ماهیت و علل خارجی، به آن هیچ‌گونه ارتباطی ندارد و ماهیتی که هم‌چنین موقعیتی داشته باشد، ما نمی‌توانیم به امکان ذاتی متصف کنیم گرچه خب بعضی‌ها این مسئله را ... .

تلمیذ: پس اینکه می‌گویند: فرض محال، محال نیست حرف درستی نیست.

استاد: فرض محال، محال نیست. شما محال را تصور کردید، شما همین‌که شریک الباری را تصور کردید محال نیست دیگر. فرضِ محال در مقام فرض، محال نیست نه در مقام خارج. شما الآن شریک الباری را تصور کردید ولی بحث ما...

تلمیذ: شریک الباری که امتناع ذاتی ندارد!

استاد: امتناع ذاتی خارجی دارد؛ یعنی بر ذات شریک الباری امتناع ذاتی حمل است. عرض کردم که خود ذات فی‌حدّ‌نفسه با صرف‌نظر از وجود خارجی نه امکان به او حمل می‌شود و نه وجود، حالا اگر به حمل اوّلی بخواهیم این را نگاه کنیم شریک الباری فی‌حدّ‌نفسه نه ممکن و نه واجب و نه ممتنع است. شریک الباری شریک الباری است.

تلمیذ: اگر به حمل اوّلی نگاه کنیم که محالی نیست. ما که می‌گوییم: فرض محال، محال نیست باز فرض روی همین وجود خارجی می‌شود.

استاد: نه، فرض محال به‌لحاظ وجود خارج در عالم ذهن محال نیست. این است.