تبیین جایگاه ماهیت و وجود در فلسفه اسلامی

کُلُّ ما مَیَّزتُموهُ بِأوهامِکُم فی أدَقِّ مَعانیهِ، مَخلوقٌ مَصنوعٌ مِثلُکم، مَردودٌ إلَیکم! و لعلّ النّملَ الصّغارَ تَتَوَهّمُ أنّ لِلَّهِ تَعالیٰ زُبانیتینِ، فَإنّ ذٰلِک کَمالُها!¹

آن نمل هم به‌لحاظ نقص رتبی که دارد و به‌لحاظ آن تصور یک مقدار شائبه‌ای از وجود می‌کند منتها مصداقش را شاخک می‌داند اما همان مورچه تا ادراک وجود خودش را نکند از خودش دفاع نمی‌کند و جلب منفعت نمی‌کند.

تلمیذ: ادراک وجود را می‌کند بحث در مقام علیت است، یعنی من در یک موقعیتی بودم و حالا نیستم پس من با اختیار آمدم! پس آن‌طورکه مرحوم ... می‌گوید که انسان به جبر آمده و به جبر می‌رود، شاید درست نباشد چون من از مقام علت تنزل کردم.

استاد: حالا لازم نیست انسان این مسئله را ادراک کند، برای او به‌واسطۀ همین تنزل غفلت پیدا شده است.

تلمیذ: خودش است!

استاد: بله می‌دانم. این خودش هست اما این جنبۀ تنزلی که الآن برای او هست خود همین تنزل و حجاب‌هایی که یکی بعد از دیگری آمده است، حالا تعبیر به انقطاع یا انفصال کنیم علی‌أیِّ‌حال از باب تقلید است، آن جنبۀ انفصال را دیگر نمی‌داند که چه نحوه منفصل شده است و به این مرتبۀ تعین آمده است، چرا؟ چون جنبۀ انفصال آن مبدأ بسیط است، در مبدأ بسیط و آن مبدأ صرافت وقتی انسان می‌تواند اطلاع و ادراک پیدا کند که خودش صرف و بسیط شود پس این حجم لازمۀ همین تنزل و همین تقید است و برای رسیدن به آن، انسان باید این تقید را کنار بگذارد. اما نمی‌تواند. اطلاع بر جنبۀ علیت نمی‌تواند پیدا کند، اگر بخواهد پیدا کند لذا این علت است مگر اینکه دوباره برگردد.

تلمیذ: فقط می‌دانیم که هستیم، علمی داریم، قدرتی داریم، ما زمانی خیلی قوی‌تر از این بودیم و علم بیشتری داشتیم.

استاد: لازم نیست، آن تعقلش در مقام تعقل است، اینکه شما الآن تعقل این مطلب را می‌کنید به‌خاطر این است که اینها در ذهن شما وجود دارد منتها شما با تعمل خود را به آن مراتب می‌رسانید، با آن تجرد عقلی که پیدا می‌کنید خود را به این مطلب می‌رسانید لذا بعضی‌ها به این مطلب نمی‌رسند و عقل خودشان را به تعمل وا نمی‌دارند و به همان مقدار آثار وجودی خودشان اتکاء می‌کنند اما آن جنبۀ اتصال و اشتداد علّی نیاز به فرورفتن در نفس و تعمل و دگرگونی و وررفتن با نفس دارد تااینکه انسان بخواهد به آن مطلب برسد.