نقد و بررسی اولویت ذاتی ماهیت در تحقق وجود
تحلیل بطلان ترجیح بدون مرجح در نظام هستی
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین یکی از مباحث دقیق فلسفی پیرامون ماهیت و نسبت آن با وجود می‌پردازند. بحث اصلی حول این محور است که آیا ممکن‌الوجود در ذات خود نسبت به وجود یا عدم، اولویتی دارد یا خیر. استاد با استناد به مبانی فلسفی و کلام فارابی، اثبات می‌کنند که ماهیت به‌خودی‌خود فاقد هرگونه اقتضایی است و فرض اولویت ذاتی برای آن، منجر به محذورات عقلی نظیر اتحاد علت و معلول یا ترجیح بلامرجح می‌شود. در این مسیر، تفاوت میان مقام ثبوت و اثبات تبیین شده و روشن می‌گردد که چگونه عقل با انتزاع ماهیت از وجود، به تحلیل احکام آن می‌پردازد. در نهایت، این نتیجه حاصل می‌شود که تحقق هر موجودی در خارج، تنها در گرو جعل جاعل و علیت تامه است و انتساب اولویت به ذات ممکن، فاقد وجاهت عقلی است.
نقد و بررسی اولویت ذاتی ماهیت در تحقق وجود
توضیحات:
آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی در این جلسه به تبیین یکی از مباحث دقیق فلسفی پیرامون ماهیت و نسبت آن با وجود می‌پردازند. بحث اصلی حول این محور است که آیا ممکن‌الوجود در ذات خود نسبت به وجود یا عدم، اولویتی دارد یا خیر. استاد با استناد به مبانی فلسفی و کلام فارابی، اثبات می‌کنند که ماهیت به‌خودی‌خود فاقد هرگونه اقتضایی است و فرض اولویت ذاتی برای آن، منجر به محذورات عقلی نظیر اتحاد علت و معلول یا ترجیح بلامرجح می‌شود. در این مسیر، تفاوت میان مقام ثبوت و اثبات تبیین شده و روشن می‌گردد که چگونه عقل با انتزاع ماهیت از وجود، به تحلیل احکام آن می‌پردازد. در نهایت، این نتیجه حاصل می‌شود که تحقق هر موجودی در خارج، تنها در گرو جعل جاعل و علیت تامه است و انتساب اولویت به ذات ممکن، فاقد وجاهت عقلی است.
نقد و بررسی اولویت ذاتی ماهیت در تحقق وجود
14تلمیذ: معنای اولویت چه چیز است؟!
استاد: یعنی اقتضاء.
تلمیذ: اولویت یعنی به مرحلۀ علت تامه نرسیده؟!
استاد: بله، منظور این است. اگر این‌طور باشد این معنا ندارد بالأخره یا به علت تامه می‌رسد که همان وجود منحاز است یا نمی‌رسد که عدم است. باز در اینجا مسئله واضح البطلان است.
تلمیذ: والاّ ما در خود ماهیت هم نمی‌توانیم اولویت تصور ماهیت ما اصلاً کاری نداریم به آن بحث‌ها ...
استاد: شما مؤید هستید یا نه؟!
تلمیذ: من می‌خواهم یک ترسیم یک چیز معنای اولویت برای ما روشن بشود که اگر ما ماهیت را گفتیم که ...
استاد: بله البته این را در بحث‌های بین اشاعره و معتزله و اینها می‌آورند که ما هنوز نگفته‌ایم. إن‌شاءالله در آنجا می‌آید. بله خود ماهیت الماهیةُ من حیثُ هی لیست إلاّ هی هیچ اقتضائی ندارد.
تلمیذ: پس چرا ما بحث اولویت را پیش می‌کشیم؟! اولویت جا ندارد!
استاد: چون مطرح کردند، باید یک جوابی داد.
تلمیذ: ثمرۀ عملی‌اش در همان بحث شریک الباری بروز پیدا می‌کند و این مبحث که مطرح کردند آیا ثمرۀ عملی‌اش همان می‌شود؟!
استاد: نه، در آن بحث شریک الباری شاید خیلی چیز نباشد. یک بحثی هست راجع به خصوصیاتی که نسبت به عقاب و ثواب و جنت و نار اشاعره و معتزله مطرح می‌کنند در آنجا می‌آید که در قسمت عدل و اتصاف پروردگار به ظلم و عدل و... کدام‌یک از طرفین قضیه نسبت به طبیعت انسان اولویت دارد که اگر خلافش انجام بشود ظلم است. در آنجا خواسته‌اند که مورد استفاده قرار بدهند.
اللهم صل علی محمد و آل محمد