نقد و بررسی اولویت ذاتی ماهیت در تحقق وجود

حالات تصور ممکن نسبت به وجود و عدم

بحث راجع به عدم اولویت ذاتیه از ناحیۀ ممکن نسبت به وجود یا نسبت به عدم بود، عرض شد که ممکن است ذات ممکن دارای دو حالت تصور بشود و هر دو حالت هم نسبت به وجود یا نسبت به عدم باطل است. حالت اول اولویتی که این اولویت به حد ضرورت و به حد عینیت نمی‌رسد که خُب طبعاً این باطل است و لازمه‌اش این است که یک شیء بنفسه موجب وجود خودش بشود و این بطلانش از ابده بدیهیات است و غیر از ذات واجب ـ که خارج از بحث ما است چون بحث ما در باب امکان است، ماهیتُهُ إنیتهُ إذ مقتضی العروض معلولیتهُ ـ هر ممکنی در افاضۀ وجود و تلبس به لباس وجود محتاج بالغیر است.

مسئلۀ دوم این است که ممکن در اقتضاء اولویت نسبت به وجود یا نسبت به عدم به حد ضرورت نمی‌رسد بلکه در همان حد غیر بالغ به وجود و غیر بالغ به آن ضرورت توقف می‌کند. مدام وجود را اقتضا می‌کند اما وجود سراغ او نمی‌آید، تمایلی به وجود دارد یا تمایلی نسبت به عدم دارد اما به آن حدی نمی‌رسد که آن حد عبارت از ایجاب وجود باشد یا ضرورت ضرورت عدم باشد.

مرحوم آخوند می‌فرمایند که با توجه به مطالبی که قبلاً راجع به ماهیت و شأن ماهیت و لا اقتضائیت او نسبت به صفات وجود عرض شد، بطلان این مسئله و قضیه هم روشن می‌شود. همان‌طوری‌که عرض شد دو تعریف راجع به این اولویت ذکر شده است؛ تعریف اول این است که این اولویت را به ممکن بدهیم و این ممکن نسبت به ترجیح به جانب وجود و جانب عدم اقتضا ذاتی کند که بطلان این مطلب با توجه به آنچه قبلاً گفته شد مشخص است، ذات ماهیت هیچ‌گونه اقتضائی نسبت به وجود یا نسبت به اوصاف وجود در او نیست.