نقد و بررسی اولویت ذاتی ماهیت در تحقق وجود

مسئلۀ دوم به جهت این اشکالی که بر این تعریف و بر این قسم وارد شده است طور دیگری بیان کرده‌اند که در حاشیۀ مرحوم سید المدققین ایشان این تعریف را برای این اولویت انتخاب کرده‌ است و این نوع تبیین را برای این اولویت فرموده‌اند که نسبت به او هم ایراد وارد می‌شود. ایشان برای فرار از این محذور فرموده‌اند: بله، در ذات ممکن هیچ‌گونه اقتضائی نسبت به وجود و عدم نیست بلکه این وجود است که خود را به ممکن می‌چسباند یا عدم است که خود را به ممکن می‌چسباند؛ یعنی وجود و عدم نسبت به یک ذات ممکنی اولویت دارند. خود ممکن نه، نشسته است و تماشا می‌کند، خود ممکن نسبت به این محذوری که در اینجا پیش آمده است هیچ‌گونه اقتضائی ندارد؛ یعنی نه علت برای آن تعین خارج است و نه علت برای اتصاف به وجود و عدم است، خود ذات ممکن هیچ‌گونه از این دو نحوه را ندارد بلکه وجود یا عدم در قیاس به ممکن دو صورت به خود می‌گیرد؛ در باب ممکن الوجودها خود وجود نسبت به ممکن اولویت دارد و در باب ممتنع الوجودها عدم نسبت به آن ذات و ماهیت اولویت دارد بنابراین آن اشکالی که بر آن تعریف وارد می‌شد، نسبت به این مسئله دیگر اشکال مرتفع است.

جوابی را که مرحوم آخوند به این مسئله می‌دهند با تتمیمی که ما در آنجا عرض می‌کنیم به این نحو است که باید ببینیم جنبۀ اولویت خود وجود نسبت به این ممکن به چه لحاظی است؟! آیا به‌لحاظ نفس خود وجود است یا به‌لحاظ جعل جاعل است؟! یعنی آیا وجود خودش فی‌حدّنفسه نسبت به یک ماهیت اظهار تمایل دارد و نسبت به یک ماهیت اظهار تمایل ندارد؟! [مثلاً] نسبت به شریک الباری اظهار تمایل ندارد اما نسبت به ممکنات اظهار تمایل دارد که در اینجا از آن تعبیر به اولویت می‌کنند. حالا ما عبارت و مطلب را خیلی ساده [بیان] کردیم. خود وجود که در آن عالم انبساط و صرافت خودش بدون حد و بدون هیچ‌گونه رسم است، هیچ نوع اقتضائی ندارد مگر جعل جاعل بخواهد آن وجود را به‌صورت محدود و مقید دربیاورد. آن جاعل هم عبارت از مبدأ اول است یعنی آن مبدأ اول با جعل خود آن وجود را به مرتبۀ محدودیت و تقیید می‌آورد، بدون افاضۀ جعل خود آن وجود مانند ماهیت است و هیچ‌گونه کاری از آن وجود ساخته نیست البته قدری در این عبارت‌هایی که می‌آورم مسامحه است چون آن جاعل غیر از وجود چیزی نیست.