نقد دیدگاه فارابی درباره اولویت ذاتی ممکن

ایشان می‌گویند: اصلاً بحث ما مربوط به قبل از صانع است، ماهیت بر دو قسم است؛ یا ماهیت ممکن الوجود است و یا ماهیت واجب الوجود است. ماهیت ممکن الوجود مخلوقات و معلولات هستند و ماهیت واجب الوجود، الحقُ ماهیتُه إنیته! آن ماهیت واجب الوجود است. این بحث قبل از صانع می‌آید نه‌اینکه بعد از اثبات صانع بیاید و شما بگویید: آنچه را که در علم ازلی وجود دارد دیگر نیاز به علت ندارد، خود آنها بدون افاضۀ علت همین‌طوری یکی‌یکی از شکم مادرشان درمی‌آیند! گفت: تا چراغ روشن است درمی‌آید، چراغ را که خاموش کنند که بیرون نیایند! آخر به شخصی خبر دادند که زنت زاییده است، خوشحال به خانه آمد و دید بله صدای عر و عور می‌آید! یک‌دفعه نگاه کردند و دیدند که دومی هم آمد! گفت: ای‌دادبیداد کمی گرفتار شدیم! یک‌دفعه گفتند: سومی هم آمد! یک سوراخ بود که از آن نور در کلبه می‌آمد. یک پارچه را داخل آن سوراخ چپاند. گفت: نور می‌آید و اینها تا نور می‌بینند مدام درمی‌آیند!! حالا همین صور اشیاء در علم ازلی کفایت می‌کند و دیگر نیاز به جعل ندارد، خودشان درمی‌آیند و این اوضاع را درست می‌کنند!!

تلمیذ: ...

استاد: بالأخره صور اشیاء یعنی حقیقت اشیاء در علم ازلی هست یا نیست؟! ما الآن می‌گوییم: حقیقت الأشیاء وجود دارد، این آقایان می‌گویند: صورت الأشیاء وجود دارد؛ یعنی علیٰ‌کل‌ِّحال این صورت اشیاء ترسیم شده است و این صورت با خودش وجود را هم می‌کشاند و می‌آورد منتها هرکدام در زمان خودشان! الآن که صورت زید در علم ازلی وجود دارد بالأخره این از مرحلۀ عدم یک قدم به مرحلۀ وجود آمده است چون همین‌قدر نقش بسته است.

تلمیذ: آن نقش را قبول نداریم.

استاد: فرض کنید وقتی می‌خواهید از اینجا به یک جا بروید و بلیط بخرید، اول کاری که می‌کنید این است که می‌روید و اسمتان را در آن دفتر اتوبوس و طیاره ثبت می‌کنید یعنی شما از افراد عادی یک قدم به این مسافرت نزدیک شده‌اید. مرحلۀ دوم این است که می‌روید بلیط می‌خرید. مرحلۀ سوم این است که می‌روید در جایی که باید سوار شوید سوار می‌شوید. اینها مراتبی است که هرکدام از این مرتبه یک قدم شما را به آن وجود نزدیک می‌کند! این صور اشیاء که الآن در علم ازلی وجود دارند همین‌قدر از عدم جدا افتاده‌اند، حالا که از عدم جدا افتاده‌اند پس حتماً باید لباس وجود بپوشند. منظور ایشان این است.