تبیین جایگاه امکان ذاتی و امکان استعدادی در فلسفه

خدا خیرش دهد امیرالمؤمنین گفتند: «ألا و إنّکُم لا تَقدِرونَ علَی ذلکَ، ولکِن أعینونی بوَرَعٍ و اجْتِهادٍ و عِفّةٍ و سَدادٍ»¹ از اول پیشاپیش عذر ما را خواست! اگر می‌گفت که شما بیاید مثل من بخورید و مثل من بخوابید که فقط خودش در حوض بهشت می‌ماند! خدا ترسید که این آب حوض کوثر بی چیز بماند گفت که همه را بخشیدیم یعنی یکسره قضیه را راحت کردیم! والاّ به قول آن شخص که گفت: یا علی اگر نماز آن است که تو خواندی، این آرزو را مگر به گور ببری که کسی بیاید مثل تو نماز بخواند!

فَذلکَ لا یقتضی اختلافَ حالٍ فی ماهیةِ الممکنِ بالقیاسِ إلى طبیعیِّ الوجودِ و العدمِ بل إنّما یَختلفُ بِذلکَ الإمکانُ بِمعنى آخر أعنی الاستعدادَ القابلِ لِلشدةِ و الضعفِ الذی هو مِن الکیفیاتِ الخارجیةِ لا الإمکانُ الذاتی.‌

این اقتضاء اختلاف حال در ماهیت ممکن نمی‌کند [نسبت به طبیعتِ وجود و عدم، موجب تفاوت نمی‌شود بلکه این اختلاف فقط در امکان به معنای دیگری است]، در اینجا اختلاف به معنای امکان وقوعی است یعنی امکان استعدادی در اینجا اختلاف پیدا می‌کند.

تعریف امکان استعدادی

امکان استعدادی عبارت از تهیؤ موضوع برای فعلیت بعد القوه است بعضی از موضوعات هستند این اشیاء خارجی نسبت به آن فعلیت مغیّا که مورد نظر و مقصود هست دلیل هستند فرض کنید آهن بخواهد تبدیل به حیوان بشود، خیلی باید مراحلی را طی کند تااینکه متبدل به حیوان بشود اما نبات اگر بخواهد متبدل به حیوان بشود کافی است که بز بیاید آن را بخورد و بعد هم بیاید یک بچه درست کند! این امکان استعدادی در نبات اقرب و قوی‌تر نسبت به امکان استعدادی‌ای است که در حدید هست به‌خاطر اینکه متبدل می‌شود که قابل شدت و ضعف است. امکان استعدادی از صفات خارجیه و از کیفیات خارجیۀ در موضوع است نه مثل امکان ذاتی که عبارت از یک اعتبار عقلی است و فقط لحاظ آن نسبت به مسئلۀ وجود و عدم سنجیده می‌شود.