تبیین جایگاه امکان ذاتی و امکان استعدادی در فلسفه

اما نسبت به صوت باز قدری مسئله قوی‌تر است صوت بالأخره وجودٌ یعنی یک صدایی از انسان متولد می‌شود که آن تولد قبلاً نبوده و موجود جدیدی پیدا می‌شود ولی چون خود صوت هم یک مسئلۀ انصرامی و متدرج الحصول است پس حظ او هم از وجود کم خواهد بود. این یک مطلب است.

یک مطلب دیگر اینکه ایشان راجع به قضیۀ علیت در مبدأ در بعضی از موارد تأثیر اکثری است و در بعضی موارد تأثیر دائمی است. آن جاهایی که تأثیر آن تأثیر اکثری است آن مواردی است که مانع هنوز پیش نیامده است. مسئلۀ جاذبه زمین نسبت به هبوط اشیاء و جلب اشیاء نسبت به خودش اکثری است و اگر مانعی پیدا بشود که آن قسر قاسر باشد یعنی آن متفاعل به تسخیر باشد در تحت فاعلیت مسخر و قاسر، تا وقتی که آن فاعلیت موجود است این جنبۀ هبوط منتفی است درحالی‌که علیت موجود است. در عین اینکه این جاذبیت که علیت است موجود است ولی درعین‌حال تأثیر نمی‌گذارد. ایشان غافل است از اینکه آن دارد تأثیر می‌گذارد و اگر آن تأثیر نمی‌گذاشت، این باید همیشه به جای خودش می‌رفت منتها مثل مصارعه که دو نفر با همدیگر کشتی می‌گیرند و مصارعه می‌کنند و هرکدام از این علیت در آن جنبۀ دیگر یک اثر می‌گذارد تااینکه بالأخره یکی غلبه می‌کند. وقتی توان یک نفر تمام شد مغلوب می‌شود. آن علیت می‌آید آن را مغلوب می‌کند. این مسئله هم از این باب است.

مرحوم آخوند در جوابی که می‌فرمایند همین مطلب را می‌فرمایند؛ می‌فرمایند که مسئلۀ اولویت و لا اولویت نسبت به ماهیت برای اینها با مسئلۀ ضعف و اشتداد وجودی خلط شد. در واقع در آن مطلب اول بعضی از موجودات داریم که شدید هستند، اسم آن موجودات را قارّ الذات می‌گذاریم مثل جواهر و اینها. بعضی از موجودات هستند ـ مجردات ـ که ضعیف‌تر هستند مثل صورت و ماده به نسبت به آن صور مجرده که خود آنها هم بعضی‌ها شدت و ضعف دارند مثل حرکت و صوت و اینها نسبت به موجوداتی که متکثر هستند ولی درعین‌حال قارّ الذات هستند اما این قضیه به اولویت و اوّلیت کاری ندارد.