تبیین جایگاه امکان ذاتی و امکان استعدادی در فلسفه

فلهذا در مسئلۀ حرکت ما می‌بینیم که خود این حرکت نسبت به یک نوع از انحاء وجود استحاله داشته باشد یعنی وقتی که ما حرکت را به نسبت به آن اجتماع اجزا لحاظ می‌کنیم می‌گوییم که اجتماع اجزاء آنٌ واحد برای حرکت مستحیل است و این دلیل نمی‌شود برای اینکه حرکت مساوی الطرفین نسبت به وجود خاص به خودش باشد. نسبت به آن اصل وجود که به قار و غیر قار منقسم می‌شود متساوی الطرفین است. ممکن است یک ماهیتِ حرکت در خارج محقق بشود و ممکن هم هست محقق نشود.

تعریف امکان ذاتی

و أضف إلی ذلک اینکه خود آن نحوۀ وجود حرکت که یک وجود انصرامی است خود او نسبت به ماهیت امکان ذاتی می‌شود. امکان ذاتی عبارت از تساوی طرفین یک ماهیت به نسبت به آن وجود خاص خودش است فرض کنید زید که می‌گوییم ممکن است در خارج محقق بشود نه‌اینکه ممکن است در خارج به‌صورت یک گاو محقق بشود! ـ البته ممکن است که محقق بشود اما حالا بالأخره بحث فلسفی داریم! ـ یعنی ممکن است در خارج به‌صورت وجود خودش محقق بشود، نه به‌صورت یک کوه، وجود آن کوه برای خودش است. وقتی که می‌گوییم که یک بقر امکان ذاتی نسبت به وجود خودش دارد یعنی نسبت به آن کیفیت خاص خودش نه به‌صورت یک نمله آن بقر در خارج محقق بشود، این نسبت به او مستحیل است. یااینکه اگر یک مجرد بخواهد در خارج محقق بشود به‌صورت وجود مجردی متساوی الطرفین است، نه به‌صورت وجود تکثری و وجود طبعی و وجود مادی یااینکه وقتی وجود تکثری متساوی الطرفین است نسبت به وجود خودش که وجود تکثری است که خلطی از صورت و ماده است در خارج محقق می‌شود، نه به‌صورت یک وجود مجرد و ملکوتی، هرکدام از اینها را باید نسبت به خودش لحاظ بکنیم اما در مسئلۀ علیت که جواب آن قضیه است اینها بین علت تام و علت ناقصه خلط کردند! علیت به جای خودش محفوظ است و در بعضی از موارد علیت تامه می‌شود و در بعضی از موارد هم علیت همان علیت ناقصه است و احتیاج به رفع مانع و امثال‌ذلک دارد.