تبیین نسبت میان اراده الهی و اختیار انسان

انطباق تشریع با تکوین از اولین اصل و بدیهی‌ترین اصل مسلّم در مقام تشریع

بنابراین کار حکیم هم که نمی‌تواند لغو باشد. انطباق تشریع با تکوین از اولین اصل و بدیهی‌ترین اصل مسلّم در مقام تشریع است و نه‌تنها اصلاً تکلیف به محال از ما متمشی نیست بلکه از یک حکیم علی الإطلاق قبیح و لغو خواهد بود و مخالف با جنبۀ تکوینی خود افعال و اشیاء در عالم خارج خواهد بود مثل اینکه خدای متعال چیزی را خلق کند بعد هم آن را امحاء کند این مسئله لغو است درحالی‌که هیچ جهتی مترتب بر این مسئله نشود! اینکه همه اراده و مشیت را منحصر در ذات ربوبی می‌دانند موجب نمی‌شود که این فعل حکیم از آن حکمت خودش به لغویت متبدل شود. مقام تشریع باید با مقام تکوین یکی باشد.

فلهذا این بحث معروف در اینکه آیا ملاک برای اطاعت و معصیت، نفس مخالفت یا نفس اطاعت نسبت به شارع است یا ملاکی که در خود آن احکام وجود دارد؟! قطعاً امکان ندارد حکمی مقرب به آن جنبۀ غائی تکوین باشد درعین‌حال شارع آن حکم را حرام کند، این امکان ندارد! به‌جهت اینکه کار شارع که یک کار گتره نیست! انطباق تشریع با تکوین و تشریع که مُربی تکوین است و تکوین به کمال ثانی وجود می‌رساند ـ چون وجود کمال اول است، آن کمال مترتب بر آن وجود، کمال ثانی می‌شود ـ و اگر تشریع آن تکوین را به مرتبۀ کمال ثانی نرساند فعل حکیم لغو خواهد بود. اگر یک امر تشریعی آن تکوین را به آن کمال ثانی برساند این فعل مستحسن خواهد بود.

فعل خداوند عین حکمت و صلاح

روی این حساب اینکه بعضی‌ها می‌گویند که خدا هرچه اراده‌اش تعلق بگیرد واجب می‌شود ولو اینکه ممکن است فعل دیگری مقرب باشد اما چون ارادۀ خدا به او تعلق نگرفته است، آن فعل واجب یا مستحسن نیست در کمال بطلان و در کمال لغویت خواهد بود. امکان ندارد فعلی مقرب انسان به آن کمال ثانی باشد در عین اینکه آن فعل حرام باشد! مگر می‌شود؟! کار خدا مثل کار ما دل‌بخواهی نیست؛ ما یک روز می‌گوییم که بله، فردا می‌گوییم که نه! فعل خداوند عین حکمت و صلاح است؛ یعنی صلاح و حکمت از فعل او متمشی می‌شود. این‌طور نیست که ﴿كُلَّ يَوۡمٍ هُوَ فِي شَأۡنٖ﴾¹ معنایش این باشد که امروز می‌گوید که این را می‌خواهم و فردا بگوید که او را نمی‌خواهم، قضیه این نیست. این معنای ﴿كُلَّ يَوۡمٍ هُوَ فِي شَأۡنٖ﴾ مقام تبدل و تغیر ظهورات است اما تمام اینها براساس آن انطباق مسیر است، حضرت موسی چه می‌گوید؟! ﴿قَالَ رَبُّنَا ٱلَّذِيٓ أَعۡطَىٰ كُلَّ شَيۡءٍ خَلۡقَهُۥ ثُمَّ هَدَىٰ﴾² نه‌اینکه او را رها کرده است، ﴿ثُمَّ هَدَىٰ﴾ فقط خلق تنها نیست، ﴿أَعۡطَىٰ كُلَّ شَيۡءٍ﴾ هر چیزی را از انسان، جن، ملک، نبات، جماد، حیوان و تمام اینها براساس آن تکوین حرکت دارند، آن‌وقت آیا ممکن است که نظر خداوند متعال بر یک جنبۀ مقربی تعلق بگیرد اما آن جنبۀ مقربی بگوید که من او را نمی‌خواهم؟! نمی‌خواهم و می‌خواهم در کار خدا نیست، دل‌بخواه و غیر دل‌بخواه در کار خدا نیست.