تبیین نسبت میان اراده الهی و اختیار انسان

تلمیذ: ببخشید اینجا این متجری قبح فاعلی دارد، نه قبح فعلی و این تضادی هم که بر او هست و این زجری که هم بر او هست قبح خارجی است.

استاد: اصلاً به‌طورکلی عذاب به قبح فعلی برنمی‌گردد. همه‌اش به قبح فاعلی است، قبح فعلی چیست؟! اصلاً قبح فعلی نداریم! هرچه هست قبح فاعلی است. البته خود یک فعل جدای از جنبۀ فاعلی دارای قبح و دارای حسن است اما همین‌که این فعل می‌خواهد از فاعل سر بزند اینجا دیگر مسئلۀ فاعل پیش می‌آید. شرب خمر فی‌حدّنفسه قبح فعلی دارد، زنا قبح فعلی دارد، قتل نفس محترمه قبح فعلی دارد، قمار قبح فعلی دارد، سرقت قبح فعلی دارد، ایذاء مؤمن قبح فعلی دارد، اکل مال یتیم قبح فعلی دارد، تمام اینها قبح فعلی دارد اما همین‌که فاعل این عمل را انجام بدهد دیگر بحث فاعلی است چون مقام، مقام اثبات است و نیت فقط در اینجا مطرح است. بله! علیٰ‌کلّ‌حال فعل قبیح است اما بحث مقام اثبات که مقام عقاب و ثواب باشد یک مطلب دیگر است. فرض کنید اگر کسی شرب خمر کند نمی‌گویند که او شربت خورده یا ماء زمزم را نوشیده است! می‌گویند که شرب خمر کرده اما مولا عقابش نمی‌کند یعنی این شرب خمر موجب عقاب در اینجا نیست، آن یک مسئلۀ دیگر است. علیٰ‌کلّ‌حال شرب خمر، شرب خمر است و فرقی در این قضیه ندارد بلکه بحث در آثار مترتبۀ بر این شرب خمر است و این آثار مترتبه با قبح فاعلی فقط منجّز می‌شود و با قبح فعلی نمی‌شود.

تلمیذ: پس این آیۀ قرآن ﴿وَلَقَدۡ ذَرَأۡنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرٗا مِّنَ ٱلۡجِنِّ وَٱلۡإِنسِ﴾¹ که می‌فرماید اکثر مردم ...

استاد: آن ارتباطی با این مسئلۀ ما اصلاً ندارد!

تلمیذ: می‌خواهم بگویم که آنها به‌خاطر اعمالشان به جهنم نمی‌روند.

استاد: نه، اصلاً راهشان این است یعنی ...

تلمیذ: پس عناد دارند.

استاد: بله مسئلۀ عناد است.

تلمیذ: پس این‌طور می‌توانیم بگوییم که آثار تکوینی مترتب بر آن فاعل است؟!