تبیین نسبت میان اراده الهی و اختیار انسان

این بحثی که در اینجا مطرح می‌کنند اصل این مطلب مسبوق به سابقه است. قول به بخت و اتفاق و عدم ترجیح أحد‌ المتساویین در بسیاری از اوقات و ترجیح أحد المتساویین بدون مرجح از سابق مطرح بوده و فخر رازی هم این قضایا را مبسوطاً نقل می‌کند. این بحث از متکلمین هم بیشتر رایج و دارج است، در کلامشان می‌فرمایند که ما در بسیاری از موارد می‌بینیم که در بعضی ماهیات متساویة ‌الأطراف، لباس وجود به خود می‌گیرند و بعضی از این ماهیات نمی‌گیرند و ما هیچ جهتی را مشاهده نمی‌کنیم که موجب ترجیح یکی بر دیگری باشد. ازجمله مسائلی که مثال می‌زنند راجع به خلقت عالم است و در مسائل تکوینی می‌گویند که این عالم را خدا در یک وقتی از اوقات خلق کرد یعنی اگر ما زمان را به تقسیمات مختلفی تقسیم کنیم، این قرن که هستیم، قرن قبلی، قرن قبلی، یا زمان‌های مختلف، خارج از قرن و به‌طورکلی مراتب مختلف و حلقه‌های مختلف تقسیم کنیم، می‌بینیم که خداوند این خلق را در یک وقت خاص قرار داده است درحالی‌که می‌توانست این را در قبل قرار دهد یا می‌توانست این را بعد قرار دهد. این لیوان آب که در دست من هست این را من در دست می‌گیرم، می‌توانم این را در این مکان قرار بدهم، می‌توانم این را در این مکان قرار بدهم، دل‌بخواهی بدون هیچ‌گونه ترجیح و امتیازی این را در اینجا قرار می‌دهم. بنابراین این دلالت می‌کند که ممکن است که این مخلوقات بدون توجه به علت غائی و امتیازی یکی بر دیگری در عالم خلق شوند. به این مسئلۀ بخت و اتفاق می‌گویند! یعنی هیچ علت مرجحه‌ای نیست که یکی از دو طرف را بر دیگری ترجیح دهد و برحسب اتفاق این مسئله الآن در خارج به وقوع آمده است.

البته راجع به این مطلب بعداً بیشتر مرحوم آخوند صحبت می‌کنند و ما هم راجع به قضیۀ اتفاق که به مسائل قسری مربوط می‌شود مطالبی داریم.