اصالت وجود و کیفیت جعل در خلقت عالم

ماهیات ممکنات، سایه و عکس وجود!

وَ یَقربُ مِن هذا ما خطرَ بِبالی فی توجیهِ کلامهِ و هو أنَّ ماهیاتِ الممکنات لَمّا علمتَ مِن طریقتِنا أنَّها فی الموجودیةِ ظلالٌ و عُکوسٌ لِلوجوداتِ و إنّما تعلق الجعلُ و الإبداعُ فی الحقیقةِ بِوجودِ کلِ ماهیةٍ لا بِنفس تلک الماهیة‌.¹

نزدیک این مسئله‌ای که مرحوم شیخ اشراق فرمودند، آن توجیهی است که ما در اینجا ذکر می‌کنیم. ماهیات ممکنات از آن جایی که شما از طریقۀ ما متوجه این قضیه شدید در موجودیت سایه و عکس وجود هستند اما خودشان حظی از وجود ندارند. جعل و ابداع در حقیقت به وجودی که عارض بر ماهیت می‌شود تعلق گرفته است نه به ماهیت. جعل به وجود ماهیت تعلق گرفته است و نه به ماهیت! ماهیت چیزی نیست که جعل به او تعلق بگیرد. ماهیت بعد از جعلِ وجود تازه انتزاع و ادراک می‌شود. مثل اینکه شما وارد یک اطاق می‌شوید اطاق تاریک است و احساس می‌کنید یک جسمی در اطاق هست. یک جسمی را احساس می‌کنید ولی نمی‌دانید قضیه چیست؟! آیا این حیوان و جاندار است؟! ناطق است یا غیر ناطق است یا نفس صاهل دارد یا نه؟ این را نمی‌توانید [تشخیص دهید] ولی احساس وجودی برای آن می‌کنید ولی احساس ماهیت نه! نمی‌دانید چیست! وقتی چراغ را روشن می‌کنید یک‌دفعه می‌بینید که عجب چیزی در اطاق هست و ما خبر نداشتیم!

تلمیذ: نمی‌شود احساس وجود را نکنیم بالأخره ماهیت ... که در ذهن انسان می‌آید!

استاد: من دارم نزدیک می‌کنم و مثال می‌زنم. شما ماهیت نوعیه را نمی‌فهمید! شاید سنگ باشد. پس وجودش را می‌فهمید! مگر این که امتحانش کنید.

بُعد از مبدأ علت انس با مَجازات

در قضیۀ مولانا هست:

تا به اینجا می‌رسد که این آمد و به این شیر دست می‌زد و می‌گفت که عجب شیر خوبی است! پشم‌های نرمی دارد! چطور شد که گاو یک‌دفعه پشم درآورد؟! این‌طور نبود! شیر به او می‌خندد و می‌گوید که فعلاً هوا تاریک است و دست بزن و هر کاری می‌خواهی بکن! صبح که شد می‌گویم! بگذار صبح بشود! باید ببینیم که همین‌طور می‌مانی؟! بعد آن‌وقت خیلی خیلی عجیب است! خیلی مسئله عجیب است که چطور ما خودمان را با مَجازات آمیخته کردیم و انس گرفتیم و حقایق را به‌طور مجازی و به خلاف در متعینات داریم جستجو می‌کنیم. یک‌مرتبه وقتی برق زده می‌شود و انسان متوجه می‌شود که تمام اینها سراب بود و آن حقیقت توحید جلوه بکند آن‌وقت ندای واحسرتا بلند می‌شود که اصلاً ما نسبت به این قضایا کجا بودیم تااینکه خدا خودش کم‌کم کم‌کم ما را با آن قضیۀ توحید آشنا کند و سُر [و حرکت] بدهد و به‌واسطۀ قطع تعلقات نسبت به حقیقت توحید انس پیدا کنیم و کم‌کم تمایل و انس به [توحید بیشتر می‌شود].