تبیین کیفیت جعل و صدور موجودات

بنابراین باید بگویید که آنچه که در عالم هست اینها وجود ندارند و حقیقت ندارند. این مطلبی را که ایشان می‌فرمایند این مطلب شبیه همان اذواق صوفیه است که آن اذواق صوفیه قائل بر این مطلبی هستند که به آنها هم اشکال وارد شده است و آن این است که حقیقت وجود را [منحصر] در ذات احدیت می‌دانند و آن حقیقت وجود را قابل تنزل برای شأنی از شئونات عالم متنازله نمی‌دانند پس بنابراین اگر از آنها سؤال شود که تحقق این عوالم مختلفه و تعینات خارجی به چیست؟! آنها جوابی ندارند که در اینجا بدهند. چون وجود از مرتبۀ خودش تنازل نکرده است؛ اگر وجود تنازل نکرده است ماهیات هم که آن ماهیات امور عدمی هستند آن ماهیات هم به تبع آنها هیچ جنبۀ جعلی هم ندارند و وقتی نداشتند پس آنچه که در خارج وجود و تحقق دارد آنچه که شما الآن خودت هم داری می‌گویی، آن کلامی که از شما درمی‌آید، آن مخاطبین شما، اینها همه اعتبارٌ فی اعتبار فی اعتبار! اصلاً هیچ تعین خارجی ندارند!

اینها یک مسئله را با مسئلۀ دیگر خلط کرده‌اند؛ از یک طرف در اینکه وجود اختصاص به ذات پروردگار دارد و حقیقت وجود، همان وجود علّی و وجود بسیط است و صرافت دارد در این مسئله خب حالا یا با کشف عرفانی یا مثل مرحوم حکیم نوری با برهان علمی به نظر خودش به این نکته رسیده‌اند. از طرف دیگر آنچه را که در خارج هست به‌واسطۀ تقید و به‌واسطۀ تعینش نتوانسته‌اند سنخیت او را با آن وجود بالصرافه که لازمۀ آن بساطت است تطبیق بدهند.

تعریف حیرت علمی و حیرت شهودی

اینجا دچار یک نوع حیرت علمی شده‌اند. آن از نقطه‌نظر شهودی دچار حیرت و این از نقطه‌نظر علمی؛ حیرت شهودی او این است که حق را می‌بیند و غیر را نمی‌بیند، بنابراین در اطلاق وجود بر غیر دچار شبهه و دچار شک می‌شود. حیرت علمی او برای این بزرگان این است که وجود را به صرافت و به بساطت برای مبدأ أعلیٰ و ذات باری اثبات می‌کند و آن تقید و تعین خارجی را با آن صرافت و بساطت وجود در تعارض می‌بینند و اینجاست که قائل به اتفاق و قائل به مجاز و سراب برای وجودات خارجی شده‌اند.