تبیین حقیقت علیت و نقد نظریه اتفاق

تلمیذ: یعنی نفس هر آن، علت برای آن بعدش هست.

استاد: بله، در عین اینکه علیت در همه رواج دارد. فرض کنید که در یک حرکت قسری که شما سنگ را به هوا می‌اندازید و پرتاب مى‌کنید، این سنگ الآن بر خلاف طبع خودش صعود دارد و بالا مى‌رود اما این علیت همراهش هست، هر زمانى علیتى براى آن مت زمان بعد دارد هر ثانیه‌اى براى ثانیۀ بعد دارد تا وقتى که به‌واسطۀ شرایط و تصادم علل باهم این علت ضعیف بشود ضعیف بشود تا به صفر برسد، وقتى که به صفر رسید هبوطش شروع مى‌شود که از آن نقطه به بعد هبوط دارد بنابراین علیت مستمر با آن است.

تلمیذ: در حرکت قسرى علیت، کدام‌یک از اقسام علیت است؟! الآن علیتی که این آنِ قبل براى آنِ بعد دارد علت فاعلى که پرت کرده است همان لحظۀ پرتابش است.

استاد: نه‌.

تلمیذ: آن شدت زورش را مى‌گوییم.

استاد: همان علت، علت فاعلى است و این علت، علت معده است.‌

تلمیذ: در حرکت که دیگر این را نمى‌گوییم، باید هر آن را علت فاعلى بگوییم، علت فاعلى براى لحظۀ بعد ایجاد جدیدی کرد.

استاد: این حرکت ایجاد، یک امر مستمر است و این‌طور نیست که در یک لحظه قطع شود. این زورى که پشت این سنگ هست، آن زور خودش علت براى حرکت سنگ به مراتب دیگر است تا وقتى که این زور تمام بشود. خب این علت وجود دارد.

تلمیذ: بین علت همین حرکت قسرى با حرکت طبیعى انسان فرق هست.

استاد: هردو یکى است، هیچ فرقى نمى‌کند.

تلمیذ: اجبار است وقتى که فاعل پرتاب مى‌کند.

استاد: فرقی نمى‌کند بالأخره نیرو و قوه و توان علت براى حرکت است حالا یا به اختیار یا به غیر اختیار.

تلمیذ: در حرکت قسری این درعین‌حال که علت است، معلول براى ماقبلش هم هست.

استاد: نه، معلول براى ماقبل نیست.‌

تلمیذ: معلول علت ماقبل است، اینکه شما مى‌گویید: آن به آن، این «آن» الآن معلول ماقبل است و علت براى مابعد است.