تبیین حقیقت علیت و نقد نظریه اتفاق

مثل جمع بین رغیفین و انتخاب أحد الرغیفین یا انتخاب أحد الطریقین که شخص باید از یکى از این دو طریق به مقصد برسد حالا اینکه طریق سمت راست را اختیار مى‌کند، این هیچ ترجیحى نسبت به آن ندارد یعنى غایتى بر این وجود ندارد! فاعل انجام مى‌دهد ولى غایتى بر آن مترتب نمى‌شود. من الآن مى‌توانم این لیوان را در اینجا بگذارم یا در اینجا بگذارم، همین‌طور به دلخواه بدون ترجیح أحد الطرفین این را در اینجا قرار مى‌دهم بنابراین غایت به آن تعلق نگرفته است، بحث اتفاق مربوط به غایت است.

تلمیذ: ... سلسلۀ طولى مطرح کردیم و مرحوم آخوند هم در سلسلۀ طولى مطرح کردند.

استاد: مرحوم آخوند مى‌فرمایند: اینکه شما مى‌گویید: جنبۀ غایتى بر این مترتب نمى‌شود و اتفاق هست، این مسئله غلط است! سلسلۀ علل طولیه که منتهى به علت اولى است براساس یک غایت و اراده که ارادۀ او تعلق گرفته است، ـ اینها می‌خواهند نفى اراده کنند ـ وقتی که براساس او ثابت‌ کنیم بنابراین این مسئلۀ اتفاق هم طبعاً تحت‌الشعاع این قضیه قرار مى‌گیرد، درحالی‌که هردو یکى است؛ یعنى انفکاک بین علت فاعلى و علت غائى در بحث اتفاق صحیح نیست، هم علت فاعلى مى‌تواند مولد بحث اتفاق باشد و هم علت غائى، هردو! علت فاعلى نفى صانعیت را مى‌کند و علت غائى نفى اختیار و اراده را مى‌کند، و هردو غلط است‌.

اللهم صل علی محمد و آل محمد