تبیین حقیقت علیت و نقد نظریه اتفاق

و لا یلزم شی‌ء ... زیرا تأثیر علت در حال وجود در ماهیت معلول است تنهاى از وجود و عدم و معراى از وجود و عدم، نه در ماهیت مِن حیثُ هى موجوده تأثیر مى‌گذارد که تحصیل حاصل باشد و نه در ماهیت معدومه که در اینجا جمع بین متناقضین‌ باشد چون هیچ‌وقت وجود عدم را به وجود مبدل نمی‌کند. وقتى که مى‌گوییم: ماهیت معدومه یعنى الآن عدم بر او صادق است یعنى عدم خارجى. تا وقتى که مى‌گویید: زید در این اتاق نیست، دیگر نمى‌توانید تصور وجود را بر زید بکنید! تا وقتى که مى‌گویید: زید در این اتاق هست، نمى‌توانید تصور عدم را براى زید بکنید! وقتى بگویید: زید، این زید نسبت به وجود و عدم متساوى الطرفین است و مى‌توانید بگویید: زید.

وقتى که الآن به شما مى‌گویم: زید، هنوز هست یا نیست را نیاورده‌ام، این زید متساوى الطرفین می‌شود. شما منتظر خبر هستید، این خبر چیست؟! مبتدا را گفته‌ام موضوع را گفته‌ام [ولی] محمول را نگفته‌ام. این زیدى را که الآن مى‌گویم: زید، این الماهیةُ مِن حیثُ هى هى لیست إلاّ هى می‌شود. این معناى ماهیت می‌شود. حالا من براى این زیدى که متساوى الطرفین است طرف تعیین مى‌کنم. زیدٌ موجودٌ فى الغرفة، این زیدِ موجود می‌شود، ماهیت به شرط وجود! براى آن محمول تعیین مى‌کنم؛ زیدٌ لیس بِموجودٍ، در اینجا زید ماهیت به شرط عدم و ماهیت معدومه است ولى آن زید قبل از اینکه برای او محمول تعیین کنم همین‌که گفتم: زید، درنظر شما زید مبهم و زید متساوى الطرفین مى‌آید. لذا اگر بگویم: زید و صبر کنم، آیا شما چیزى را نمى‌فهمید؟! مى‌فهمید. زید را فهمیدید ولى نمى‌دانید خبر آن چیست. نمى‌دانید که آن خبر وجود است، آن خبر عدم است، آن خبر قرمز است، آن خبر سیاه است، خوردنى است و یا آشامیدنى است، هیچ چیز در اینجا ندارم و فقط مى‌گویم زید، انسان مى‌تواند برای این زید هزار جور خبر بیاورد! پس این متساوى الطرفین نسبت به عدم اتصاف و نسبت به ثبوت اتصاف براى او می‌شود.