تحلیل علیت در ماهیت و وجود

تلمیذ: ازبین بردنش که محال است وقتی وجود دارد.

استاد: نه آقا هیچ محال نیست یک چماق در مغزش می‌زند و او پایین می‌افتد!

تلمیذ: بحث ماهیت است، نه بحث وجود، انعدام به وجود برمی‌گردد نه به ماهیت.

استاد: بالأخره ماهیت هم به‌تبع وجود می‌رود دیگر، حالا چه قائل به اصالة الماهیه باشیم یا قائل به اصالة الوجود.

تلمیذ: ذاتیات که نمی‌رود.

استاد: وقتی ماهیتی در خارج نیست، دیگر ذاتیاتی هم نیست. دیگر ماهیتی در خارج نیست مثل اینکه امام رضا علیه‌السّلام آن صورت را تبدیل به شیر کرد بعد هم یک اراده کرد صورت معدوم شد.¹ آن ماهیت کجاست؟! دیگر ماهیتی نداریم یعنی نه وجودی داریم و نه ماهیتی.

تلمیذ: ماهیت موجوده نداریم.

استاد: بله! بحث ما هم در همان جعل بسیط است که چه اصالة الماهیه چه اصالة الوجود هردو قائل به جعل بسیط در اینجا هستند. جعل بسیط آن ماهیت را موجود می‌کند، جعل مرکب که نیست. حالا با این وجود، خود آن اصل ماهیت و ذاتیات هم در خارج محقق می‌شود. در وقتی که هست آیا دوباره نیاز به جعل مجدد داریم برای اینکه این ماهیات و ذاتیات را باد کنیم؟! یا با همان جعل اوّلی همه چیز درست شد؟! وقتی که به جعل اول که جعل بسیط است آن ماهیت در خارج تحقق پیدا کرد، این ذاتیات ماهیت ضرورت لاحق برای ذات خودش دارد.

لأنَّ وجوبَ الشی‌ءِ ینافی احتیاجَه إلى الغیرِ فیما وَجبَ لِذاتِه و لاستحالةِ جعلِ ما فُرضَ مجعولاً.

وجوب شیء با احتیاج بالغیر منافات دارد. انسانیت برای انسان ضرورت دارد پس این انسانیت نمی‌تواند احتیاج به غیر داشته باشد. در آن موردی که واجب برای ذات است یعنی در آن ذاتیات، این یک اشکال.

اشکال دوم اینکه آن را که ما فرض کردیم مجعول است دیگر دوباره جعل به او تعلق نمی‌گیرد، درست شده است دیگر! وقتی که درست شده و در خارج هم محقق شده، دوباره معنا ندارد به او جعل تعلق بگیرد مگر جعل مرکب. دیگر کار جعل بسیطش تمام است.