تبیین کیفیت ایجاد و بقای عالم در کلام آخوند

وَ أخذُ ما لَیسَ بِعلةٍ عِلةً و الباری أجلُّ مِن أن یَکونَ فِعلُهُ مُجردَ التَّألیف و التَّرکیب کَما زَعموهُ بَل فِعلهُ الصُّنعُ و الإبداعُ و إنشاءُ الوجودِ و الکونِ و لَیسَ الإبداعُ و الإنشاءُ تَرکیباً و لا تَألیفاً بَل تَأسیسٌ و إخراجٌ مِنَ العَدمِ إلى الوجودِ.¹

آن را که علت نیست که جنبۀ مُعدّ دارد و آنچه را که علت است که جنبۀ جاعل و فاعل دارد خلط کردند. خدا که نمی‌آید ترکیب و تألیف کند بلکه [فعل او] صنع و ابداع است و انشاء وجود و کون است؛ از جایی نمی‌آید تا چیزی را خلق کند بلکه نفس وجود اوست که نزول در مراتب کثرات پیدا می‌کند. دیگر ابداع و انشاء ترکیب نیست و این دیگر تألیف و جمع بین اجزاء مختلف نیست [بلکه تأسیس و اخراج از عدم به وجود است].

وَ المِثالُ فی الأمرینِ المَذکورینِ بِوجهٍ کَلامَ المُتکلمِ و کِتابةُ الکاتبِ فَإنَّ أحدَهما یُشبهُ الإیجادَ و الآخرُ یُشبهُ التَّرکیبَ فَلأجلِ هذا بَطلَ الأولُ بِالإمساکِ دونَ الثّانی.

اگر ما بخواهیم در این دو قضیه [مثالی] بزنیم، مثال می‌زنیم از یک نقطه‌نظر کلام متکلم و کتابت کاتب. یکی از اینها که کلام متکلم است شبیه ایجاد است و دیگری شبیه ترکیب است. درصورتی‌که کاتب کتابتی را بنویسد آن کتابت برای همیشه باقی خواهد ماند مثل بنّاء و بناء می‌ماند. اما متکلم تا وقتی که صحبت می‌کند کلام از دهان او خارج می‌شود و وقتی که سکوت کرد دیگر کلامی وجود ندارد. این از این نقطه‌نظر بوجهٍ است. و بوجهٍ گفتند از این نظر که آن نفس وجود تنازل پیدا می‌کند و این آثار کلام و متکلم است که وجود تنازل پیدا می‌کند و شخص با او تفاوت پیدا می‌کند. فَلأجلِ هذا بَطلَ ... اگر اوّلی دیگر صحبت نکرد کلامی هم نیست اما اگر دومی از کتابت دست برداشت آن کتابتش در خارج هست.

وجود عالَم مانند وجود کلام از متکلم