تبیین کیفیت ایجاد و بقای عالم در کلام آخوند

فَإنَّهُ إذا سَکتَ المُتکلِّمُ بَطلَ الکَلامُ و إذا سَکنَ الکاتبُ لا یَبطلُ المَکتوبُ فَوجودُ العالمِ عَنِ الباری جَلَّ مَجدُهُ کَوجودِ الکَلامِ عَنِ المُتکلمِ فالوجوداتُ العَقلیةُ و النَّفسیةُ و الآنیاتُ الرّوحیة و الجِسمیةُ کُلها کَلماتُ الله الَّتی لا تَنفدُ.

[پس اگر گوینده سکوت کند، سخن باطل می‌شود، ولی اگر نویسنده آرام گیرد، نوشته باطل نمی‌گردد] و مکتوب نیست و ما بعدی دیگر نمی‌ماند اما خود آنچه که نوشته است، وجود دارد. وجود عالم از خداوند مانند وجود کلام از متکلم است. وجودات عقلیه، وجودات نفسیه، عقول متصل و منفصل، موجودات نفسیه، إنیّات روحیه مثل مجردات و همین‌طور جسمیه، وجودات و إنیّات جسمیه که مربوط به عالم ملک و شهادت هستند [همۀ آنها] کلمات الهی هستند که زائیدۀ وجود حق هستند و تمام نمی‌شوند.

وَ لَو کانَ بَحرُ الهَیولَى العُنصریة مِداداً لِکلماتِ ربِّه الوجودیة لَنفدَ البَحرُ قَبلَ أن تَنفدَ کَلماتُ رَبهِ و لَو جِئنا بِمثلهِ مَدداً مِن أبحرِ الهَیولیاتِ الفَلکیةِ تَثنیةً لِقولهِ تَعالىٰ: ﴿وَلَوۡ أَنَّمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ مِن شَجَرَةٍ أَقۡلَٰمٞ وَٱلۡبَحۡرُ يَمُدُّهُۥ مِنۢ بَعۡدِهِۦ سَبۡعَةُ أَبۡحُرٖ مَّا نَفِدَتۡ كَلِمَٰتُ ٱللَهِ إِنَّ ٱللَهَ عَزِيزٌ حَكِيمٞ﴾.

اگر دریای هیولای عنصریه و آنچه که در عالم عنصر هست ـ این بحر و همین ابحاری ـ که الآن در کرۀ زمین هست برای کلمات وجودیۀ پروردگار مداد باشند و کلمات وجودیۀ او را ثبت کنند و بخواهند آنچه که مجعول برای ارادۀ حق است چه در مجردات و چه در غیر مجردات ثبت کنند، آب بحر تمام می‌شود قبل از اینکه کلمات پروردگار به پایان برسد و وجودات خارجیه به انتها برسند. [حتی اگر بیاییم] از بحارهای هیولاهای فلکیه، یعنی غیر از آن هیولای عنصریۀ مادیه که ابحر ارض است از دریاهایی که مربوط به عالم افلاک است از آنها هم کمک بگیریم، این به تثنیه و اتکاء بر قول پروردگار است که می‌فرماید: ﴿وَلَوۡ أَنَّمَا فِي ٱلۡأَرۡضِ مِن شَجَرَةٍ أَقۡلَٰمٞ وَٱلۡبَحۡرُ يَمُدُّهُۥ مِنۢ بَعۡدِهِۦ سَبۡعَةُ أَبۡحُرٖ مَّا نَفِدَتۡ كَلِمَٰتُ ٱللَهِ إِنَّ ٱللَهَ عَزِيزٌ حَكِيمٞ﴾.¹