وجوب علّی و فعلیت ذاتی در نظام هستی

استاد: نه حالا آن‌هم ممکن است که باشد ولی علیٰ‌کلّ‌حال آن فعلیت ذاتی به همان شیء خارجی گفته می‌شود و به همان صورت خارجی که الآن موجود است گفته می‌شود.

کیفیت امتحان حضرت زهرا علیهاالسّلام قبل از خلقت

تلمیذ: می‌خواهم برای من روشن شود جسارت می‌کنم این سؤال را تکرار کنم، مطلبی که در مورد حضرت زهرا هست: «یا مُمتَحَنَةُ امتَحَنَکِ الله الّذى خلقکِ قبلَ أن یَخلُقکِ، فَوَجَدَکِ لِما امتحنکِ صابرةً»¹ منظور همان طی عوالم قبل از ورود به عالم ماده است؟!

استاد: بله، عالم ماده است.

تلمیذ: یعنی در عالم ماده این امتحان صورت نگرفته است.

استاد: [بله] در همان‌جا بوده است.

تلمیذ: در همان عالم وحدت؟!

استاد: بله، در همان عالم انوار، در همان عالم خلق اجمالی چون خلق تفصیلی همین چیزی است که در ماده باشد.

تلمیذ: یعنی همان عالم امر را می‌فرمایید که خلق اجمالی است یا خلق اجمالی غیر از عالم امر است؟!

استاد: نه، همان عالم امر است. در آن عالم امر این خلق، خلق اجمالی بوده است. آن‌وقت در آن عالم که به آن عالم ذر می‌گویند، عالم عین ثابت می‌گویند، در آنجا همۀ این مسائل برای آن حضرت پیش آمده است و حضرت همۀ آنها را قبول کرده است منتها صورت‌ ...

تلمیذ: با اختیار؟!

استاد: بله، با اختیار. همه را با اختیار خودش قبول کرده است.

تلمیذ: پس همۀ ما این را داشتیم؟!

استاد: ما همۀ اینها را داریم. امتحانات بوده است منتها حضرت زهرا به‌عنوان سمبل این مسئله بوده است.

تلمیذ: بعد زمان می‌آید برای ما بروز می‌دهد بعد می‌فهمیم که ما قبلاً چه ...

استاد: همه همین است، هم امام و هم غیر امام، همۀ موجودات و تمام ذرات منبثّه و منتشرۀ در وجود مادی یک جهت امری داشتند که در آن جهت امرشان تمام آنچه را که باید در جهت خلق تحقق پیدا کند در آنجا صورت و نقش بسته است و همۀ آنها با اختیار بوده است. خود ما هم با اختیار به این دنیا آمدیم و اگر اختیار نداشتیم نمی‌آمدیم حتی آن جنینی که سقط می‌شود با اختیار خودش سقط شده است و نمی‌خواهد در اینجا بماند. ما خیال می‌کنیم که ما علت بودیم و آمپول زدیم تا سقط شود! آن سلسلۀ علل از دید ما پنهان است و ما به‌عنوان یکی از ابراز هستیم. ما هم در عالم خود یکی از اسباب هستیم مثل سایر سلسلۀ علل.